Jabberwocky is een 'nonsensgedicht' dat Lewis Carroll schreef in zijn roman Through the Looking-Glass uit 1871. Toch heeft het vreemd genoeg wel enige zin.

In een vroege scène vindt Alice in wonderland het vers Jabberwocky. Ze zegt (p24) "Op de een of andere manier lijkt het mijn hoofd te vullen met ideeën - alleen weet ik niet precies wat het zijn". Dit wordt nu beschouwd als een van de grootste nonsensgedichten die in het Engels zijn geschreven. Het speelse, grillige taalgebruik heeft ons nonsenswoorden, portmanteauwoorden en neologismen als "galumphing" en "chortle" gegeven.

Inhoud en opbouw

Het gedicht vertelt in korte, duidelijke beelden een eenvoudige verhaallijn: het waarschuwt voor de gevaarlijke Jabberwock en andere fantastishe wezens (zoals de Bandersnatch en de Jubjub-bird), beschrijft hoe een jonge held met zijn 'vorpal sword' op jacht gaat en uiteindelijk het wezen verslaat, en eindigt met de terugkeer en de vreugde van de ouder. Ondanks de vele niet-bestaande woorden is de zinsbouw en het metrum zodanig dat de actie en emotie goed te volgen blijven: de regels hebben een regelmatig ritme en rijm, waardoor lezers vaak intuïtief de betekenis kunnen afleiden.

Neologismen en portmanteauwoorden

Carroll gebruikte in Jabberwocky veel samengevoegde en verzonnen woorden. Via het personage Humpty Dumpty laat hij ook uitleggen wat sommige woorden ongeveer betekenen en introduceert hij het idee van het portmanteauwoord — een samenvoeging van twee woorden of begrippen in één woord. Voorbeelden die uit het gedicht of de daaropvolgende uitleg bekend werden:

  • chortle — vaak begrepen als een samenvoeging van "chuckle" en "snort", tegenwoordig een gangbaar Engels woord voor een geamuseerd geluid;
  • galumph/galumphing — doorgaans opgevat als een mengeling van "gallop" en "triumph", met de betekenis van zwaar en luid voortbewegen;
  • slithy — door Humpty Dumpty toegelicht als "lithe and slimy" (lenig en slijmerig);
  • mimsy, frabjous, vorpal — voorbeelden van andere vormbare, betekenisvolle neologismen uit het gedicht.

Veel van deze woorden zijn door het gebruik in het gedicht en in de Engelse cultuur ingeburgerd geraakt of kregen navolging in literaire en alledaagse taal.

Vertalingen en uitdagingen

Het gedicht vormt een beroemde uitdaging voor vertalers: omdat veel sleutelwoorden niet op bestaande woorden terugvallen, moeten vertalers creatieve neologismen bedenken die dezelfde klank, ritme en gevoel oproepen in de doeltaal. In vrijwel elke taal zijn er verschillende vertalingen van Jabberwocky, elk met eigen vondsten om het nonsenskarakter en de leesbaarheid te behouden. Ook in het Nederlands zijn meerdere pogingen ondernomen om de sfeer en speelsheid van Carrolls tekst te bewaren.

Ontvangst en invloed

Jabberwocky wordt vaak genoemd als een hoogtepunt van het nonsensgenre. Het gedicht heeft invloed gehad op literatuur, taalwetenschap en populaire cultuur: het leverde nieuwe woorden op, inspireerde talloze bewerkingen, muzikale en theatrale adaptaties en leidde tot discussie onder taalkundigen over woordvorming en betekenis. Taalonderzoekers gebruiken het gedicht regelmatig als voorbeeld van hoe context, klank en syntaxis kunnen bijdragen aan het ontstaan of de interpretatie van nieuwe lexicale eenheden.

Samenvattend

Hoewel Jabberwocky vol staat met verzonnen termen, is het geen willekeurige brij van klanken: het is een zorgvuldig geconstrueerd gedicht met duidelijke verhaallijn, ritme en emotie. Carrolls creativiteit heeft niet alleen gezorgd voor amusement, maar ook voor blijvende bijdragen aan de Engelse woordenschat en aan de manier waarop schrijvers en vertalers met taalexperimenten omgaan.