Max en Moritz: Wilhelm Buschs ondeugende Duitse prentenverhalen (1865)

Max en Moritz (1865) — Wilhelm Buschs satirische prentenverhalen over twee ondeugende jongens: geestige rijm, donkere moraal en een Duitse klassieker vol humor en les.

Max en Moritz (Duits: Max und Moritz) zijn twee ondeugende jongetjes uit het gelijknamige prentenverhaal van Wilhelm Busch. Het werk verscheen in 1865 en is sindsdien een van de bekendste en meest invloedrijke Duitse kinderboekklassiekers; het geniet nog altijd grote populariteit in Duitsland en daarbuiten.

Wilhelm Busch was zowel een kunstenaar als een schrijver. Hij combineerde korte, spitstechnige rijmpjes met bijbehorende zwart-wittekeningen en ontwikkelde daarmee een stripachtige vertelvorm die later een belangrijke voorloper van de moderne strip zou blijken. Max en Moritz bestaat uit zeven afzonderlijke streken (de zogenoemde "Streiche") waarin de twee jongens allerlei kattenkwaad uithalen. Het verhaal is spottend en donker van toon: de grappen escaleren en eindigen — conform de moralistische verwachtingen van de 19e eeuw — in straf en een treurig einde. Daarmee zijn de zeven verhalen ook verhalen met een duidelijke moraal.

Inhoud en vorm

Het boek is opgezet als een reeks korte episoden: elke 'streek' bestaat uit een paar regels rijm die de handeling samenvatten, begeleid door duidelijke, veelzeggende tekeningen. Busch’s tekenstijl is compact, expressief en vaak karikaturaal; hij gebruikt eenvoudige lijnvoering en heldere composities om de komische en soms meedogenloze scènes te versterken. Door de combinatie van beeld en tekst ontstaat een ritme dat het verhaal vaart geeft en het lezen aantrekkelijk maakt voor zowel kinderen als volwassenen.

Thema's en toon

• Ondeugd en straf: de streken van Max en Moritz tonen brutale baldadigheid, gevolgd door een rechtlijnige compensatie: slecht gedrag wordt bestraft.
• Donkere humor: Busch noemt in zijn versjes regelmatig een scherpe, ironische noot; hij spaart daarbij de volwassenen niet, maar ook de jongens ontsnappen niet aan harde consequenties.
• Sociale satire: achter de kinderlijke capriolen ligt soms een kritiek op burgerlijke omgangsvormen en kleinburgerlijkheid.

Achtergrond en ontvangst

Bij verschijnen veroorzaakte Max und Moritz veel aandacht. Sommige lezers en critici waren geschokt door de meedogenloze afloop en de directe toon tegenover kinderen, anderen prezen Busch om zijn originele combinatie van beeld en vers en om zijn zwarte humor. Mettertijd werd het werk als baanbrekend gezien: het beïnvloedde de ontwikkeling van het geïllustreerde kinderboek en legde een basis voor latere strips en cartoonkunst.

Invloed en nalatenschap

Max en Moritz heeft een lange culturele nabeleving. Het verhaal werd in vele talen vertaald en inspireerde talloze navolgingen, bewerkingen en verwijzingen in literatuur, theater en populaire cultuur. De personages en de uitdrukkingen uit het boek zijn onderdeel geworden van het culturele geheugen in Duitsland. Daarnaast geldt Wilhelm Busch door zijn manier van combineren van rijm en sequentiële illustratie als een belangrijke voorganger van de moderne striptekenaar.

Waarom het nog steeds gelezen wordt

Het boek blijft aanspreken vanwege de vlotte vertelvorm, de strakke tekeningen en de combinatie van humor en moraal. Hoewel de straffen in het verhaal soms hard lijken volgens hedendaagse opvattingen over opvoeding, biedt het werk een historisch venster op 19e-eeuwse ideeën over goed en kwaad en toont het de kracht van beeldende vertelkunst.

Wie meer wil weten over Wilhelm Busch en zijn werk kan verder lezen in biografieën en studies over vroege beeldverhalen; veel moderne uitgaven bevatten bovendien toelichtingen die context geven bij de periode, de techniek en de ontvangstgeschiedenis van Max und Moritz.

De zeven verhalen

In het eerste verhaal binden de jongens stukjes brood aan touwtjes en leggen die neer waar een oude vrouw, Weduwe Bolte, haar kippen houdt. De kippen proberen elk een stukje brood door te slikken, dat in hun keel blijft steken en ze uiteindelijk in de boom hangen en sterven.

In het tweede verhaal besluit weduwe Bolte, die nog steeds huilt, dat ze de kippen net zo goed kan braden. De jongens pakken hengels, klimmen op het dak en trekken de bradende kippen met hun hengels omhoog. Weduwe Bolte vindt de kippen weg, denkt dat haar hondje ze heeft opgegeten, en geeft het arme hondje een pak slaag.

In het derde verhaal nemen ze een zaag en maken een gat in de kleine houten brug buiten het huis van de kleermaker. Ze schreeuwen naar de kleermaker en schelden hem uit. Hij is woedend en komt naar buiten gerend, de brug breekt en hij valt in de beek. Twee vliegende ganzen redden hem. Hij heeft vreselijke buikpijn, maar zijn vrouw legt een heet strijkijzer op zijn buik en hij voelt zich beter.

In het vierde verhaal doen de jongens buskruit in de pijp van de schoolmeester terwijl hij in de kerk is. Als hij zijn pijp aansteekt, is er een explosie.

In het vijfde verhaal verzamelen de jongens kevers en stoppen ze onder de matras in het bed van hun oom. Midden in de nacht, als de oom slaapt, besluipen de kevers hem. Hij wordt wakker en vecht met ze tot hij ze allemaal heeft gedood.

In het zesde verhaal proberen de jongens krakelingen (Duitse broodjes) uit de bakkerij te stelen, maar ze vallen in de kuip met deeg. De bakker komt binnen en vindt ze. Hij bakt ze in de oven, maar als ze eruit worden gehaald vreten ze zich een weg door het deeg en ontsnappen.

In het zevende verhaal snijden de jongens een gat in de zakken van de boer. Als de molenaar een van die zakken opraapt, beseft hij dat er graan uitloopt. Hij ziet de jongens, stopt ze in de zak en brengt ze naar de molen, waar de molenaar ze tot graan maalt en aan zijn eenden voert.

Een standbeeld in Keulen van Max en Moritz die haasje-over spelen

Zoek op letter