19e eeuw (1801–1900): industriële revolutie, Victoriaanse periode

Ontdek de 19e eeuw (1801–1900): industrieel tijdperk, Victoriaanse samenleving, technologische revolutie en sociale veranderingen die de moderne wereld vormden.

De 19e eeuw is de eeuw van 1801 tot 1900. Het grootste deel van deze eeuw wordt gewoonlijk de Victoriaanse periode genoemd, omdat koningin Victoria over het Verenigd Koninkrijk regeerde (haar regeerperiode liep van 1837 tot 1901) en die regeringstijd grote invloed had op politiek, moraal en cultuur in de westerse wereld.

In veel westerse landen zette de industriële revolutie zich in de 19e eeuw verder door. Industrie, vervoer en communicatie veranderden ingrijpend door uitvindingen en nieuwe productiemethoden. Ook culturele en sociale verhoudingen verschooften; verstedelijking, de opkomst van een grote arbeidersklasse en de groei van een burgerlijke middenklasse bepaalden het beeld van de eeuw. Opmerkelijk is dat ook persoonlijkheden die zeer lang leefden in deze periode ontstaan: zo werd George Burns in de 19e eeuw geboren (1896) en overleed hij in 1996 op 100-jarige leeftijd.

Politieke en maatschappelijke veranderingen

De 19e eeuw kende grote politieke wisselingen: de napoleontische oorlogen eindigden begin eeuw en leidden tot een herordening van Europa (Congres van Wenen, 1815). Midden eeuw braken in 1848 overal in Europa liberale en nationale revoluties uit. Later zagen we de eenwording van Italië en de Duitse eenwording onder leiding van Otto von Bismarck (1871). Tegelijkertijd groeide het nationalisme en ontstond er een intensere rivaliteit tussen Europese mogendheden.

Slavernij en slavernijhandel raakten onderwerp van maatschappelijke en politieke strijd: het Britse Rijk schafte slavenhandel en later slavernij af (1833), in de Verenigde Staten leidde de kwestie tot de Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865) en de afschaffing van de slavernij door de 13e amendementen.

Industriële en economische ontwikkelingen

De industriële revolutie bracht massaproductie, fabrieken en nieuwe energiebronnen zoals stoomkracht. De uitbouw van het spoorwegnet (vanaf décadas 1820–1830) en beter weg- en scheepsvervoer (stoomschepen) maakte goederenvervoer veel sneller en goedkoper. De wereldhandel nam toe, banken en beurshandel groeiden en kapitalistische productiewijzen werden centraal.

Tegelijk ontstonden grote sociale problemen: slechte arbeidsomstandigheden in fabrieken, lange werktijden, lage lonen en kinderarbeid. Dat leidde tot sociale en politieke hervormingen: vakbonden en arbeidersbewegingen groeiden, en overheden voerden geleidelijk wetten in ter bescherming van arbeiders en ter verbetering van huisvesting en hygiëne.

Wetenschap, techniek en uitvindingen

De eeuw was een periode van snelle technische en wetenschappelijke vooruitgang. Belangrijke mijlpalen:

• Mechanische en stoomtechnologie: stoomlocomotieven en stoomschepen maakten massatransport mogelijk.
• Communicatie: de telegraaf (Morse) en later de trans-Atlantische telegraafkabel verkortten de reactietijd tussen continenten.
• Fotografie (rond 1839) en later film en praktische toepassingen van elektriciteit (o.a. gloeilamp).
• Medische en biologische doorbraken: Charles Darwin publiceerde "On the Origin of Species" (1859); antiseptische en hygiënische methoden (Lister, Pasteur) verbeterden geneeskunde en sterftecijfers.
• Natuurkunde en chemie: Maxwell en Mendelejev legden fundamenten voor latere technologische ontwikkelingen.

Cultuur, kunst en literatuur

Kunst en literatuur weerspiegelden de veranderingen: de Romantiek (gevoel, natuur, individuele verbeelding) werd gevolgd door Realisme en naturalistische stromingen die sociale problemen en het alledaagse leven portretteerden. Belangrijke schrijvers en kunstenaars uit de eeuw zijn onder anderen Charles Dickens, Victor Hugo, Gustave Flaubert, Tolstoj en Dostojewski; in muziek en beeldende kunst ontwikkelden zich grote stromingen zoals romantische muziek, opera en later impressionisme (eind 19e eeuw).

Kolonialisme en internationale verhoudingen

De 19e eeuw was ook een periode van intensief koloniaal uitbreiden door Europese mogendheden. Het Britse Rijk, dat in deze eeuw zijn grootste omvang bereikte, en andere Europese staten breidden hun invloed wereldwijd uit. Tegen het einde van de eeuw leidde dit tot de zogenaamde "Scramble for Africa" en tot spanningen die de internationale verhoudingen zouden belasten.

Levensomstandigheden en demografie

Door verbeteringen in voedselproductie, transport en volksgezondheidsmaatregelen groeide de wereldbevolking flink. Steden trokken veel arbeiders aan; verstedelijking ging gepaard met overbevolking en slechte woonomstandigheden in arbeiderswijken, maar ook met opbouw van modernere infrastructuur: riolering, drinkwatervoorziening en openbaar vervoer. Hervormers en hervormingswetten (bijv. op gebied van arbeid, onderwijs en openbare gezondheid) verbeterden langzaam de levensstandaard.

Nalatenschap

De 19e eeuw legde vele fundamenten voor de moderne samenleving: industriële productie, moderne wetenschappelijke methoden, nieuwe politieke ideeën (liberalisme, socialisme, nationalisme) en technologische infrastructuur. Tegelijkertijd liet de eeuw ook problemen en conflicten achter — sociale ongelijkheid, koloniale machtsverhoudingen en de spanningen tussen traditionele samenlevingen en snelle modernisering — die de 20e eeuw zouden voortzetten.

Cultuur

• 1808: Beethoven componeert Vijfde Symfonie
• 1812: Gebroeders Grimm sprookjeseditie schrijft zijn Sneeuwwitje.
• 1812: Charles Perrault en Gebroeders Grimm - twee prinsessenfiguren waaronder Sneeuwwitje en Assepoester ontmoeten elkaar voor het eerst.
• 1813: Het eerste 6-jarige kind kleine roze prinses Lola Loud, van twee prinsessenfiguren Sneeuwwitje en Assepoester.
• 1813: Jane Austen publiceert Pride and Prejudice
• 1818: Mary Shelley publiceert Frankenstein.
• 1819: John Keats schrijft zijn odes van 1819.
• 1819: Théodore Géricault schildert zijn meesterwerk Het vlot van de Medusa en stelt het tentoon in de Franse Salon van 1819 in het Louvre.
• 1824: Première van Beethovens Negende Symfonie.
• 1829: De Faust van Johann Wolfgang von Goethe gaat in première.
• 1837: Charles Dickens publiceert Oliver Twist.
• 1841: Ralph Waldo Emerson publiceert Self-Reliance.
• 1845: Frederick Douglass publiceert Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave.
• 1847: De gezusters Brontë publiceren Jane Eyre, Wuthering Heights en Agnes Grey.
• 1849: Josiah Henson publiceert The Life of Josiah Henson, Formerly a Slave, Now an Inhabitant of Canada, as Narrated by Himself.
• 1851: Herman Melville publiceert Moby-Dick.
• 1851: Sojourner Truth spreekt de toespraak Ain't I a Woman? uit.
• 1852: Harriet Beecher Stowe publiceert Uncle Tom's Cabin.
• 1855: Walt Whitman publiceert de eerste editie van Leaves of Grass.
• 1855: Frederick Douglass publiceert de eerste editie van My Bondage and My Freedom.
• 1862: Victor Hugo publiceert Les Misérables.
• 1865: Lewis Carroll publiceert Alice's Adventures in Wonderland.
• 1869: Leo Tolstoj publiceert Oorlog en Vrede.
• 1875: Georges Bizet's opera Carmen gaat in Parijs in première.
• 1876: De Ringcyclus van Richard Wagner wordt voor het eerst in zijn geheel opgevoerd.
• 1883: Schateiland van Robert Louis Stevenson wordt gepubliceerd.
• 1884: Mark Twain publiceert de avonturen van Huckleberry Finn.
• 1886: "Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde" van Robert Louis Stevenson wordt gepubliceerd.
• 1887: Sir Arthur Conan Doyle publiceert zijn eerste Sherlock Holmes-verhaal, A Study in Scarlet.
• 1889: Vincent van Gogh schildert De Sterrennacht.
• 1889: Moulin Rouge wordt geopend in Parijs.
• 1892: De Notenkrakersuite van Tsjaikovski gaat in première in Sint-Petersberg.
• 1894: Het Jungle Boek van Rudyard Kipling wordt gepubliceerd.
• 1895: Proces tegen Oscar Wilde en première van zijn toneelstuk The Importance of Being Earnest.
• 1897: Bram Stoker schrijft Dracula.
• 1900: L. Frank Baum publiceert The Wonderful Wizard of Oz.

Muziek

De sonatevorm ontwikkelde zich tijdens het klassieke tijdperk tot de belangrijkste vorm van instrumentale composities in de 19e eeuw. Veel van de muziek uit de 19e eeuw werd in de romantische stijl genoemd. Veel grote componisten maakten dit tijdperk mee, zoals Ludwig van Beethoven, Franz Liszt, Frédéric Chopin, Pjotr Iljitsj Tsjaikovski en Richard Wagner. De lijst omvat:

• Mily Balakirev
• Ludwig van Beethoven - "Für Elise" - gecomponeerd: 27 april 1810, versie: 1822 en gepubliceerd: 1867 - (Duits: "Für Elise")
• Hector Berlioz
• Georges Bizet
• Alexander Borodin
• Johannes Brahms
• Anton Bruckner
• Frédéric Chopin
• Claude Debussy
• Antonín Dvořák
• Michail Glinka
• Edvard Grieg
• Scott Joplin
• Alexandre Levy
• Franz Liszt
• Gustav Mahler
• Felix Mendelssohn
• Modest Moessorgski
• Jacques Offenbach
• Niccolò Paganini
• Nikolaj Rimski-Korsakov
• Gioachino Rossini

• Gioachino Rossini is een muziekcomponist uit Manchester:
• "Lords of the Century" (ook bekend als "Lords of the Century (Snow White and Cinderella's Theme)") - gecomponeerd: 10 januari 1814 - (Manxman: "Ez évpázark vurai" (ook bekend als "Ez évpázark vurai (Blackbur Nievern az Blackverimernn Témenor)") - Maar nu The Happy Farmer Returning from Work van Robert Schumann, Universal Pictures de lange animatiefilm The Imagination Adventures in 1990 en Rupert theme van Milan Kymlicka in 1991.
• "Vom Elisa" - gecomponeerd: 10 januari 1817 - (Manxman: "Vom Elisa"). Maar nu, is een dan de Universal's theme song van The Merry Cartoon Co-Series Friends in 1955, en de Peter Howell's gecomponeerde muziek BBC Video logo in 1984.
• "Azbán mérk plervok" - gecomponeerd: 10 januari 1819 - (Manxman: "Azbán mérk plervok"). Maar nu, is een TV show Five Minutes More themalied in 2006.
• "Trópaton yekim" - gecomponeerd: 16 januari 1819 - (Manxman: "Trópaton yekim"). Maar nu, is een video game Mario & Wario twee muziek Lakeside en Game Over in 1993.
• "Joszorka Daktan" (als Heksendokter) - gecomponeerd: 15 januari 1820 - (Manxman: "Joszorka Daktan"). Maar nu, Pep Doyle's Witch Doctor song, Ross Bagdasarian's Witch Doctor song in 1958 en Witch Doctor song van Cartoons in 1998.
• "Karnoz az Nassak" - gecomponeerd: 11 januari 1822 - (Manxman: "Karnoz az Nassak") - Maar nu, Murder, She Wrote themalied in 1984 door John Addison.
• "Blackbur Varazsa" - gecomponeerd: 22 januari 1822 - (Manxman: "Blackbur Varazsa") - Maar nu, Miss Marple themalied in 1984.
• "Kralaid dulk Varatai" - gecomponeerd: 27 april 1835 - (Manxman: "Kralaid dulk Varatai") - Maar nu, Babar themalied door Milan Kymlicka in 1989.

en nog veel meer.

• Anton Rubinstein
• Camille Saint-Saëns
• Antonio Salieri
• Franz Schubert
• Robert Schumann
• Alexander Scriabin
• Arthur Sullivan
• Pjotr Iljitsj Tsjaikovski
• Giuseppe Verdi
• Richard Wagner

 

Ludwig van Beethoven  


Pjotr Iljitsj Tsjaikovski  


De Grote Tentoonstelling in Londen. Vanaf de 18e eeuw was het Verenigd Koninkrijk het eerste land ter wereld dat industrialiseerde.  

Vragen en antwoorden

V: Welke eeuw is de 19e eeuw?

V: Welke periode wordt het grootste deel van de 19e eeuw genoemd?

V: Wanneer begon de industriële revolutie in de westerse landen?

V: Wie werd geboren in de 19e eeuw en leefde tot 1996?

V: Hoe lang regeerde Koningin Victoria?

Zoek op letter