De 19e eeuw is de eeuw van 1801 tot 1900. Het grootste deel van deze eeuw wordt gewoonlijk de Victoriaanse periode genoemd, omdat koningin Victoria over het Verenigd Koninkrijk regeerde (haar regeerperiode liep van 1837 tot 1901) en die regeringstijd grote invloed had op politiek, moraal en cultuur in de westerse wereld.
In veel westerse landen zette de industriële revolutie zich in de 19e eeuw verder door. Industrie, vervoer en communicatie veranderden ingrijpend door uitvindingen en nieuwe productiemethoden. Ook culturele en sociale verhoudingen verschooften; verstedelijking, de opkomst van een grote arbeidersklasse en de groei van een burgerlijke middenklasse bepaalden het beeld van de eeuw. Opmerkelijk is dat ook persoonlijkheden die zeer lang leefden in deze periode ontstaan: zo werd George Burns in de 19e eeuw geboren (1896) en overleed hij in 1996 op 100-jarige leeftijd.
Politieke en maatschappelijke veranderingen
De 19e eeuw kende grote politieke wisselingen: de napoleontische oorlogen eindigden begin eeuw en leidden tot een herordening van Europa (Congres van Wenen, 1815). Midden eeuw braken in 1848 overal in Europa liberale en nationale revoluties uit. Later zagen we de eenwording van Italië en de Duitse eenwording onder leiding van Otto von Bismarck (1871). Tegelijkertijd groeide het nationalisme en ontstond er een intensere rivaliteit tussen Europese mogendheden.
Slavernij en slavernijhandel raakten onderwerp van maatschappelijke en politieke strijd: het Britse Rijk schafte slavenhandel en later slavernij af (1833), in de Verenigde Staten leidde de kwestie tot de Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865) en de afschaffing van de slavernij door de 13e amendementen.
Industriële en economische ontwikkelingen
De industriële revolutie bracht massaproductie, fabrieken en nieuwe energiebronnen zoals stoomkracht. De uitbouw van het spoorwegnet (vanaf décadas 1820–1830) en beter weg- en scheepsvervoer (stoomschepen) maakte goederenvervoer veel sneller en goedkoper. De wereldhandel nam toe, banken en beurshandel groeiden en kapitalistische productiewijzen werden centraal.
Tegelijk ontstonden grote sociale problemen: slechte arbeidsomstandigheden in fabrieken, lange werktijden, lage lonen en kinderarbeid. Dat leidde tot sociale en politieke hervormingen: vakbonden en arbeidersbewegingen groeiden, en overheden voerden geleidelijk wetten in ter bescherming van arbeiders en ter verbetering van huisvesting en hygiëne.
Wetenschap, techniek en uitvindingen
De eeuw was een periode van snelle technische en wetenschappelijke vooruitgang. Belangrijke mijlpalen:
- Mechanische en stoomtechnologie: stoomlocomotieven en stoomschepen maakten massatransport mogelijk.
- Communicatie: de telegraaf (Morse) en later de trans-Atlantische telegraafkabel verkortten de reactietijd tussen continenten.
- Fotografie (rond 1839) en later film en praktische toepassingen van elektriciteit (o.a. gloeilamp).
- Medische en biologische doorbraken: Charles Darwin publiceerde "On the Origin of Species" (1859); antiseptische en hygiënische methoden (Lister, Pasteur) verbeterden geneeskunde en sterftecijfers.
- Natuurkunde en chemie: Maxwell en Mendelejev legden fundamenten voor latere technologische ontwikkelingen.
Cultuur, kunst en literatuur
Kunst en literatuur weerspiegelden de veranderingen: de Romantiek (gevoel, natuur, individuele verbeelding) werd gevolgd door Realisme en naturalistische stromingen die sociale problemen en het alledaagse leven portretteerden. Belangrijke schrijvers en kunstenaars uit de eeuw zijn onder anderen Charles Dickens, Victor Hugo, Gustave Flaubert, Tolstoj en Dostojewski; in muziek en beeldende kunst ontwikkelden zich grote stromingen zoals romantische muziek, opera en later impressionisme (eind 19e eeuw).
Kolonialisme en internationale verhoudingen
De 19e eeuw was ook een periode van intensief koloniaal uitbreiden door Europese mogendheden. Het Britse Rijk, dat in deze eeuw zijn grootste omvang bereikte, en andere Europese staten breidden hun invloed wereldwijd uit. Tegen het einde van de eeuw leidde dit tot de zogenaamde "Scramble for Africa" en tot spanningen die de internationale verhoudingen zouden belasten.
Levensomstandigheden en demografie
Door verbeteringen in voedselproductie, transport en volksgezondheidsmaatregelen groeide de wereldbevolking flink. Steden trokken veel arbeiders aan; verstedelijking ging gepaard met overbevolking en slechte woonomstandigheden in arbeiderswijken, maar ook met opbouw van modernere infrastructuur: riolering, drinkwatervoorziening en openbaar vervoer. Hervormers en hervormingswetten (bijv. op gebied van arbeid, onderwijs en openbare gezondheid) verbeterden langzaam de levensstandaard.
Nalatenschap
De 19e eeuw legde vele fundamenten voor de moderne samenleving: industriële productie, moderne wetenschappelijke methoden, nieuwe politieke ideeën (liberalisme, socialisme, nationalisme) en technologische infrastructuur. Tegelijkertijd liet de eeuw ook problemen en conflicten achter — sociale ongelijkheid, koloniale machtsverhoudingen en de spanningen tussen traditionele samenlevingen en snelle modernisering — die de 20e eeuw zouden voortzetten.
