Aartsengel Michaël: betekenis en rol in Jodendom, Christendom en Islam

Ontdek de betekenis en rol van Aartsengel Michaël in jodendom, christendom en islam: beschermer, krijgsheer en genezer door geschiedenis, liturgie en traditie.

Michaël (ook geschreven als Michael) is een aartsengel die een belangrijke plaats heeft in de joodse, christelijke en islamitische traditie. Binnen christelijke kerken zoals de rooms-katholieken, de oosters-orthodoxen, de anglicanen en de lutheranen wordt hij vaak aangeduid als "de aartsengel Michaël" of "de heilige Michaël". Orthodoxe christenen gebruiken daarnaast regelmatig de titel "Taxiarch Aartsengel Michaël". Zijn naam en rol variëren per traditie, maar gemeenschappelijke elementen zijn zijn functioneren als beschermer, strijder tegen het kwaad en intercessor in tijden van strijd.

In het Jodendom

In het Hebreeuws betekent Michael letterlijk "wie is er als God?" Het boek Daniël noemt Michaël meerdere keren: in Daniël 10 verschijnt hij als een hemelse helper die strijdt tegen machten zoals de "vorst van Perzië", en in Daniël 12 wordt hij omschreven als "een grote prins die opkomt voor de kinderen van uw volk" in tijden van beproeving. In de Joodse apocalyptische literatuur (zoals het apocriefe Boek Henoch) en latere rabbijnse en mystieke tradities verschijnt Michaël eveneens als de beschermengel van Israël.

Hoewel binnen het traditionele jodendom het rechtstreeks aanroepen van engelen als tussenpersonen ten opzichte van God doorgaans niet gangbaar is, kreeg Michaël wel een bijzondere plaats in sommige gebeden en liturgieën. In middeleeuwse en later-Joodse teksten en piyyutim (liturgische gedichten) wordt hij voorgesteld als verdediger en als functionaris in de hemelse hiërarchie.

In het christendom

In het Nieuwe Testament speelt Michaël een opvallende rol in apocalyptische en pastorale passages. In het Boek Openbaring voert Michaël de hemelse legers aan in de strijd tegen de macht van Satan (Openbaring 12:7–9). In de brief van Judas wordt hij expliciet "de aartsengel Michaël" genoemd in de korte, bekende verwijzing naar zijn discussie met de duivel over het lichaam van Mozes.

Al vanaf de 4e eeuw ontstonden er christelijke heiligdommen gewijd aan Michaël; hij werd aanvankelijk vaak gezien als een genezende engel, later vooral als beschermer en als aanvoerder van Gods leger tegen het kwaad. In de 6e eeuw waren devoties tot Michaël wijdverspreid in zowel de Oosterse als de Westerse kerk. In de middeleeuwen nam zijn beeld toe als hemelse krijger en beschermer van soldaten en reizigers. In de westerse traditie kreeg Michaël de status van patroon van onder andere strijdkrachten, politie en soms maritieme gemeenschappen.

Binnen het christendom bestaan verschillende benaderingen van Michaël: katholieken en orthodoxen hebben uitgebreide verering en liturgische eerbetonen, anglicanen en lutheranen erkennen hem als aartsengel en gedenken hem, terwijl sommige protestantse stromingen terughoudend zijn ten aanzien van de verering van engelen of het aanroepen van heiligen.

In de islam

In de islamitische traditie verschijnt de figuur als Mikā'īl (Mikail). In klassiek islamitisch denken wordt Mikā'īl gerekend tot de voornaamste engelen en wordt hij vaak geassocieerd met het geven van regen, voedsel en levensonderhoud — rollen die hem verbinden met de voorzienigheid van God. Samen met engelen als Jibrīl (Gabriël), Isrāfīl en Azrā'il hoort Mikā'īl thuis in de hiërarchie van belangrijke hemelse wezens in zowel soennitische als sjiitische overleveringen. Zijn precieze vermeldingen en eigenschappen komen vooral voort uit hadith, tafsir en latere theologische literatuur.

Symboliek, iconografie en functies

Michaël wordt traditioneel voorgesteld in twee belangrijke typen iconografie:

• De oorlogvoering: Michaël als krijger met zwaard en speer, vaak staande op of over een verslagen draak of een geslagen figuur die Satan uitbeeldt — een beeld dat direct teruggrijpt op Openbaring 12.
• De rechter en weger van zielen: Michaël met een weegschaal waarin de daden of zielen van mensen worden gewogen; dit beeld is ontstaan uit late antieke en middeleeuwse ideeën over het laatste oordeel.

Buiten deze beelden wordt Michaël in teksten geassocieerd met heling, bescherming (vooral van volkeren en strijders) en orde in de hemelse hiërarchie. In de katholieke traditie bestaan gebeden en litanieën tot zijn naam, waaronder het bekende "Gebed tot Sint-Michiel" dat gebruikt wordt om bescherming te vragen tegen het kwaad.

Feestdagen en heiligdommen

Belangrijke gedenkdagen en plaatsen gewijd aan Michaël zijn onder andere:

• 29 september: in de westerse kerken het feest van de aartsengelen Michaël, Gabriël en Rafaël (vaak aangeduid als Michaelmas in Engelssprekende landen).
• 8 november (kalender van de Oosters-orthodoxe Kerk): de synaxis van de aartsengel Michaël en de andere onzichtbare machten.
• Heiligdommen: wereldwijd bevinden zich kerken en kloosters gewijd aan Michaël, beroemde voorbeelden zijn Mont Saint-Michel (Frankrijk), St Michael's Mount (Cornwall, Engeland), Sacra di San Michele (Italië) en Skellig Michael (Ierland) — plaatsen die vaak strategisch gelegen zijn en een lange pelgrimstraditie kennen.

Historische en theologische notities

Michaëls functies en de nadruk die op bepaalde aspecten van zijn persoon wordt gelegd, zijn door de eeuwen heen veranderd: van een genezende engel in de vroege kerk naar een sterk accent op zijn militaire en beschermende rol in de middeleeuwen. Theologisch is zijn optreden onderwerp geweest van discussies over engelenleer, de rol van tussenpersonen en over de vraag in hoeverre engelen ingrijpen in de wereld zonder Gods soevereiniteit te ondermijnen.

Hedendaagse betekenis

Tegenwoordig blijft Michaël een veelgebruikt religieus en cultureel symbool voor bescherming, gerechtigheid en strijd tegen kwaad. Zijn figuur verschijnt in liturgie, kunst en folklore, en hij blijft een aanspreekpunt voor gelovigen die bescherming zoeken in persoonlijke of maatschappelijke bedreigingen. Tegelijkertijd zijn er verschillen tussen tradities over hoe en of engelen mogen worden aangeroepen, waardoor praktische verhoudingen tot Michaël per gemeenschap uiteenlopen.

Samenvattend: Michaël is een meervoudig beladen figuur die in Jodendom, Christendom en Islam zowel hemelse macht als praktische bescherming symboliseert. Zijn naam, rollen en verering zijn door de geschiedenis heen geëvolueerd, maar zijn beeld als beschermer en tegenstander van het kwaad blijft centraal in de drie religieuze tradities.

Vragen en antwoorden

V: Wie is Michael?

V: Wat betekent zijn naam?

V: Wat vonden de Joden van hem?

V: Wat zegt het Nieuwe Testament over hem?

V: Wanneer begon de verering van de aartsengel Michaël onder christenen?

V. Hoe zijn de leerstellingen over Sint-Michaël in de loop der tijd veranderd?

Zoek op letter