Erwt (Pisum sativum): definitie, teelt, soorten en geschiedenis

Erwt (Pisum sativum): definitie, teelt, soorten en geschiedenis — van Mendel tot moderne teeltmethoden en gebruik als verse of droge peulvrucht.

Hoewel de erwt in de keuken als groente wordt beschouwd, is het botanisch gezien een vrucht; de term wordt meestal gebruikt om de kleine bolvormige zaden of peulen van de peulvrucht Pisum sativum aan te duiden. Dit was het oorspronkelijke modelorganisme dat door Gregor Mendel werd gebruikt in zijn vroege werk over genetica. De naam "erwt" wordt in het dagelijks taalgebruik zowel voor de verse, groene zaden (tuinerwtjes) als voor gedroogde varianten gebruikt; botanisch gezien zijn het echter zaden die zich in een peul ontwikkelen.

Beschrijving en morfologie

P. sativum is een eenjarige plant die rechtop kan groeien of met ranken langs steunmateriaal klimt. De plant heeft samengestelde bladeren met 2–10 bladpaarjes en eindigt vaak in een bladschijfje of rank. Bloemen zijn meestal wit, roze of paars en ontwikkelen zich tot platte tot licht bolle peulen waarin meerdere zaden rijpen. De gemiddelde erwt weegt tussen 0,1 en 0,36 gram, afhankelijk van cultivar en teeltomstandigheden.

Soorten en gebruik

Er bestaan verschillende gebruikstypen erwten die in de keuken en de industrie een andere toepassing hebben:

• Tuinerwt (garden pea) – verse, gevulde zaadjes; vaak geschild gegeten.
• Sugar snap pea – knapperige peul die geheel gegeten wordt; combinatie van snaap en doperwt.
• Snow pea (peultjes) – platte peulen die jong geoogst heel worden gegeten, veel gebruikt in roerbakgerechten.
• Velderwten – robuustere types die gedroogd worden voor spliterwt en peulvruchtmeel.

De naam "erwt" wordt ook gebruikt voor eetbare zaden van andere leden van de familie Fabaceae, zoals de duivenerwt (Cajanus cajan), de kekererwt, de cowpea (Vigna unguiculata) en zaden van diverse Lathyrus-soorten. Culinaire bereidingen variëren van verse bereidingen (gestoomd, gekookt, in salades) tot diepvries, conserven en gedroogde producten (soepen, peulvruchtengranulaat).

Teelt en teelttechnieken

Erwten zijn een koel seizoen-gewas en worden vaak in het voorjaar of de vroege herfst geplant; in zachte klimaten ook in de winter. Voor een succesvolle teelt zijn de volgende punten belangrijk:

• Bodem en locatie: lichte, goed doorlatende grond met voldoende organische stof; pH neutraal tot licht alkalisch is gunstig.
• Zaaien en plantafstand: afhankelijk van ras en teeltsysteem; zaai dieper en dichter in koudere grond, en ondieper in warmere omstandigheden.
• Bemesting: omdat erwten tot de vlinderbloemigen (Fabaceae) behoren, kunnen ze met symbiotische stikstofbindende Rhizobium-bacteriën de bodem stikstof verrijken. Een voorafgaande inoculatie van zaaigoed met geschikte rhizobium-stammen kan de stikstofbinding verbeteren.
• Ondersteuning: sommige rassen hebben ranken en profiteren van klimhulpmiddelen; bij conventionele teelt worden ook klimhulp en plantdichtheid aangepast voor opbrengstoptimalisatie.
• Oogst en verwerking: verse erwten worden bij optimale rijpheid geoogst om suikerniveau en textuur te behouden; veld- en drogerwten worden later geoogst voor droge verwerking (splitsen, malen).

Geschiedenis en domesticatie

P. sativum wordt al duizenden jaren geteeld; vermelding van teeltplaatsen komt voor in archeologische vondsten in Zuid-Syrië en Zuidoost-Turkije. Sommige onderzoekers zien aanwijzingen dat erwten samen met tarwe en gerst werden geteeld en dat die teelt verbonden is met de verspreiding van de neolithische landbouw naar Europa. Wildvoorkomende verwanten en oude landrassen tonen grote genetische variatie, wat duidt op meerdere domesticatiegebeurtenissen en intensieve selectie door de mens. De rol van erwten in klassieke genetica — via Gregor Mendels kruisingsexperimenten met zaadkleur en -vorm — heeft de soort wereldwijd ook een bijzondere wetenschappelijke betekenis gegeven.

Voedingswaarde en culinaire betekenis

Erwten zijn voedzaam: ze leveren plantaardige eiwitten, voedingsvezels, vitamine C, vitamine K, B-vitamines (zoals folaat) en mineralen (zoals ijzer en mangaan). Verse erwten bevatten relatief veel suiker en verliezen na oogst snel zoetheid; daarom worden ze vaak snel verwerkt of ingevroren om smaak en voedingswaarde te behouden. Gedroogde erwten (zoals spliterwten) zijn rijk aan zetmeel en eiwit en worden gebruikt voor soepen, puree en diervoeders.

Plagen, ziekten en bewaartechniek

Enkele veelvoorkomende problemen bij erwten zijn bladluizen (die virusziekten kunnen overbrengen), erwtenkever/bloemmijners, schimmelaandoeningen zoals poeder- en valse meeldauw en wortelrot door natte omstandigheden. Goede teeltrotatie, resistente rassen, tijdige zaaien en gezonde grondpraktijken beperken risico's. Voor opslag van gedroogde erwten gelden koele, droge en luchtdichte condities om bederf en insectenplagen te voorkomen; voor verse erwten is invriezen na blancheren een gangbare methode om kwaliteit te bewaren.

Samenvattend is de erwt (vooral Pisum sativum) een veelzijdige peulvrucht met een lange teeltgeschiedenis, belangrijke rol in voeding en landbouw, en bijzondere wetenschappelijke betekenis door zijn plaats in de ontstaansgeschiedenis van de genetica.

Beschrijving van Pisum Sativum

Het is een groentegewas voor het koele seizoen. De zaden kunnen worden geplant zodra de bodemtemperatuur 10 °C bereikt, waarbij de planten het best groeien bij temperaturen van 13 °C tot 18 °C. Ze doen het niet goed in de zomerhitte van warmere gematigde en laaggelegen tropische klimaten, maar doen het wel goed in koelere tropische gebieden op grote hoogte. Erwten groeien het best op lichtzure, goed gedraineerde grond.

Erwtenplant

Manieren om erwten te eten

Verse erwten worden vaak gekookt gegeten en op smaak gebracht met boter en/of groene munt als bijgerecht groente. Bij het opdienen wordt ook vaak zout aan de erwten toegevoegd. Verse erwten worden ook gebruikt in taarten, salades en stoofschotels. Doperwten (vooral zoete cultivars, peultjes en suikererwten, of de plattere "sneeuwerwten", in het Chinees hé lán dòu, 荷兰豆 genoemd) worden in roerbakgerechten gebruikt, vooral in de Amerikaanse Chinese keuken.[2] Doperwtenpeulen zijn na het plukken niet goed houdbaar en worden, als ze niet snel worden gebruikt, het best bewaard door ze binnen een paar uur na de oogst te drogen, in te blikken of in te vriezen.

Gedroogde erwten worden vaak in een soep verwerkt of gewoon als zodanig gegeten. In Japan en andere Zuidoost-Aziatische landen, waaronder Thailand, Taiwan en Maleisië, worden de erwten geroosterd en gezouten, en als snack gegeten. In het Verenigd Koninkrijk worden erwten gebruikt om pease pudding (of "pease porridge") te maken, een traditioneel gerecht. In Noord-Amerika is split pea soup een soortgelijk traditioneel gerecht.

In de Chinese keuken worden erwtenscheuten (豆苗 dòu miáo) vaak gebruikt in roerbakgerechten en de prijs ervan is relatief hoog wegens de aangename smaak.

Sommige vormen van etiquette schrijven voor dat erwten alleen met een vork mogen worden gegeten en niet met een mes op de vork mogen worden geduwd [3][4].

Droge, gele spliterwten

Vragen en antwoorden

V: Is een erwt een groente of een vrucht?

V: Wat is de naam van de peulvrucht die Gregor Mendel gebruikte in zijn werk over genetica?

V: Zijn er naast erwten nog andere eetbare zaden uit de Fabaceae-familie?

V: Wat voor soort plant is P. sativum?

V: Wanneer wordt P. sativum geplant?

V: Wat is het gemiddelde gewicht van een erwt?

V: Wordt P. sativum al lang verbouwd?

Zoek op letter