Roze driehoek: geschiedenis en betekenis als LGBT-Holocaustsymbool
Ontdek de geschiedenis en diepe betekenis van de roze driehoek als LGBT-Holocaustsymbool — van nazi-vervolging tot herdenking en verzet. Lees meer.
De roze driehoek is een van de twee meest bekende symbolen van de LGBT-gemeenschap; de andere is de regenboogvlag. De roze driehoek werd in nazi-Duitsland gebruikt om homoseksuele gevangenen te markeren in concentratiekampen. Er bestond daarnaast een zwarte driehoek die vrouwen aanduidde die als "asociaal" werden bestempeld. Veel van deze vrouwen waren lesbisch, maar dat gold niet voor allen. Joden moesten de gele ster van David dragen; als iemand zowel Joods als homoseksueel was, ontstond in sommige gevallen door overlapping van tekens een merk waarmee beide vervolgingen zichtbaar werden.
Geschiedenis en recht
Onder nazi-Duitsland werd homoseksualiteit strafbaar gesteld via paragraaf 175. Die wet maakte seksuele handelingen tussen mannen een misdrijf en leidde tot arrestaties, gevangenisstraffen en vervolging. Ongeveer 100.000 mensen werden volgens schattingen gearresteerd op grond van de wet en zo’n 50.000 werden daadwerkelijk veroordeeld en opgesloten. Een deel van de veroordeelden werd naar psychiatrische instellingen gestuurd of onderwierp zich aan dwangbehandelingen; castratie en andere medische ingrepen kwamen voor.
Een onbekend maar aanzienlijk aantal homoseksuele mannen werd naar concentratiekampen gedeporteerd. Historische schattingen lopen uiteen; veel onderzoekers schatten het aantal gedeporteerde homoseksuele mannen op enkele duizenden tot tienduizenden. Exacte cijfers blijven onzeker omdat registratie en classificatie ongelijkmatig waren en omdat personen die meerdere kenmerken hadden (bijvoorbeeld Joods en homoseksueel) soms niet als zodanig werden meegeteld.
Behandeling in de kampen
Homoseksuele gevangenen werden vaak bijzonder hard aangepakt. Ze droegen meestal een roze driehoek (soms met aanvullende markeringen) en ondervonden in veel kampen extra geweld, negatieve isolatie en, in sommige gevallen, medische experimenten. De sterfte onder deze groep was hoog. Persoonlijke getuigenissen geven een indringend beeld van het geweld en het psychische leed dat slachtoffers meemaakten. Een bekende getuigenis is die van Pierre Seel, een overlevende die later publiekelijk sprak en schreef over zijn deportatie en over het verlies van zijn partner in een concentratiekamp.
Na de oorlog
Na de Tweede Wereldoorlog veranderde de situatie voor veel homoseksuele overlevenden niet meteen ten goede. Paragraaf 175 bleef in (West-)Duitsland van kracht en werd ook na de oorlog nog gebruikt om mannen te vervolgen en te veroordelen. Daardoor gingen velen die de kampen overleefden opnieuw een leven in met stigmatisering, vervolging of langdurige gevangenisstraffen. Pas in stappen werden de wetten versoepeld (in West-Duitsland vanaf 1969 en 1973) en uiteindelijk volledig afgeschaft na de Duitse hereniging (de laatste wettelijke resten van paragraaf 175 werden formeel afgeschaft in 1994). In latere jaren zijn er juridische en politieke initiatieven geweest om de slachtoffers te erkennen en te compenseren.
Herinnering, herovering en betekenis
De roze driehoek staat tegenwoordig voor twee nauw verwante bedoelingen: enerzijds als herinnering aan de slachtoffers van vervolging en de doden tijdens de Holocaust, en anderzijds als symbool van verzet en herwaardering. In de jaren 1970 en later begonnen activisten in de homobelangenbeweging de roze driehoek te heroveren—van een merkteken van schande naar een teken van trots, solidariteit en herinnering. Tijdens de aidscrisis in de jaren tachtig werd de driehoek eveneens gebruikt door actiegroepen (bijvoorbeeld in emblemen en protesten) om aandacht te vragen voor de crisis en voor de rechten van homoseksuelen. Het tijdschrift- en activistenlogo "Silence = Death" maakte bijvoorbeeld gebruik van een roze driehoek als krachtig symbool van protest.
Er zijn meerdere herdenkingsplaatsen en monumenten die aandacht geven aan de vervolging van homoseksuelen. Een bekend voorbeeld is het Memorial to Homosexuals Persecuted Under Nazism in Berlijn, dat in 2008 werd geopend. Ook het Homomonument in Amsterdam (onthuld in 1987) gebruikt driehoekige vormen als onderdeel van de herinneringsstructuur. Dergelijke plekken dragen bij aan publieke bewustwording en educatie over deze vaak onderbelichte kant van de Holocaust.
Waarom het belangrijk is
Het gebruik van de roze driehoek draagt bij aan het zichtbaar maken van een groep slachtoffers die historisch vaak over het hoofd is gezien. Herdenken betekent enerzijds erkenning van het leed en het onrecht en anderzijds waakzaamheid tegen herhaling. Het symboliseert respect voor de overledenen en solidariteit met alle mensen die om hun seksuele geaardheid vervolgd zijn of nog steeds worden.
Door te blijven spreken over deze geschiedenis en door monumenten, onderwijs en herdenkingsrituelen te ondersteunen, wordt werk gemaakt van zowel eerherstel voor slachtoffers als van bewustwording in de bredere samenleving.
Roze driehoek
Vragen en antwoorden
V: Wat zijn de twee grote symbolen van de LGBT-gemeenschap?
A: De twee grote symbolen van de LGBT-gemeenschap zijn de roze driehoek en de regenboogvlag.
V: Hoe werd de roze driehoek voor het eerst gebruikt?
A: De roze driehoek werd voor het eerst gebruikt in nazi-Duitsland om homoseksuele gevangenen te markeren.
V: Welk ander symbool werd gebruikt om asociale vrouwen te markeren?
A: Een zwarte driehoek werd gebruikt om asociale vrouwen, vaak lesbiennes, aan te duiden.
V: Welke wet maakte homoseksualiteit tot een misdrijf in nazi-Duitsland?
A: Homoseksualiteit was illegaal in nazi-Duitsland onder een wet die Paragraaf 175 heette, waardoor het een misdrijf werd (een "zeer ernstig" misdrijf).
V: Hoe gingen homoseksuelen er tijdens WO II op achteruit dan andere gevangenen?
A: Homoseksuele gevangenen werden slechter behandeld dan andere gevangenen en hun sterftecijfer lag hoger dan dat van andere asociale groepen.
V: Wat is één verhaal dat illustreert hoe homoseksuelen tijdens WO II werden behandeld?
A: Eén verhaal van een homoseksuele man die in een concentratiekamp woonde, laat zien hoe het was. Pierre Seel werd naar het concentratiekamp Schirmeck gestuurd, waar hij moest toezien hoe zijn 18-jarige minnaar al zijn kleren uittrok en vervolgens een emmer over zijn hoofd kreeg, voordat hij door Duitse herders (honden) werd doodgemept.
V: Waarom is het belangrijk dat we deze sterfgevallen vandaag de dag niet negeren?
A: Het is belangrijk om deze sterfgevallen vandaag de dag niet te negeren omdat het gebruik van het roze driehoeksymbool deze slachtoffers in de openbaarheid brengt en dient als respect voor degenen die tijdens of na de Tweede Wereldoorlog stierven vanwege hun seksualiteit.
Zoek in de encyclopedie