Ovidius (43 v.Chr.–17/18 n.Chr.) — Romeins dichter: leven & werken

Ontdek Ovidius (43 v.Chr.–17/18 n.Chr.): leven, verbanning naar Tomis en invloed van de Romeinse dichter achter Metamorphoses op middeleeuwse en renaissanceliteratuur.

Publius Ovidius Naso, beter bekend als Ovidius in de Engelstalige wereld, was een oud Romeins dichter. Hij werd geboren op 20 maart 43 v. Chr. in Sulmona, dat toen Sulmo heette. Vandaag de dag weet men niet wanneer hij is gestorven. Het was waarschijnlijk 17 of 18 na Christus. Hij stierf in Tomis, het huidige Constanţa in Roemenië.

Met Vergilius en Horatius wordt hij gerekend tot de drie grote dichters van de Latijnse literatuur. Ovidius schreef meestal in verzen. Ovidius was de meest gelezen klassieke auteur in de Middeleeuwen en de Renaissance.

Leven — kort overzicht

Ovidius kwam uit een welgestelde eques-familie en kreeg een klassieke opvoeding met studies in retorica en recht, zoals gebruikelijk voor jonge Romeinen van zijn stand. Hij begon een openbare carrière maar koos uiteindelijk voor het schrijverschap. Rond 29–20 v.Chr. verscheen zijn vroegste poëzie, en in de decennia daarna bouwde hij een omvangrijk oeuvre op dat zowel elegante liefdespoëzie als grote epische en didactische werken omvatte.

Ballingschap en oorzaak

In 8 n.Chr. werd Ovidius door keizer Augustus verbannen naar Tomis aan de Zwarte Zee. De enige verklaring die Ovidius zelf geeft is dat zijn verbanning het gevolg was van een “carmen et error” — een gedicht en een fout. Men neemt aan dat het gedicht de Ars Amatoria betrof, een instructiewerk over liefde dat waarschijnlijk botste met de morele hervormingen van Augustus. De precieze aard van de 'fout' is onduidelijk; mogelijk had Ovidius kennis van of betrokkenheid bij het schandaal rond Julia, de dochter van Augustus. Tijdens zijn ballingschap schreef Ovidius smekende en melancholische brieven waarin hij zijn terugkeer vroeg, zoals de Tristia en de Epistulae ex Ponto, maar tevergeefs.

Belangrijkste werken

• Amores — liefdesgedichten in elegische disticha (elegische verzen), speels en persoonlijk.
• Heroides — brieven van beroemde mythische vrouwen aan hun geliefden, geschreven in elegische coupletten.
• Ars Amatoria — didactische liefdeshandleiding met humoristische en ironische toon; veroorzaakte veel opschudding in Rome.
• Remedia Amoris — korte tractaat over hoe liefdesverdriet te overwinnen.
• Metamorphoses — episch gedicht in dactylische hexameters waarin meer dan 250 mythische verhalen over verandering en transformatie aaneengeregen zijn; Ovidius’ meest invloedrijke werk.
• Fasti — gedeeltelijk bewaard gebleven kalenderdicht met mythologische en religieuze uitleg van Romeinse feestdagen en gebruiken.
• Tristia en Epistulae ex Ponto — ballingschapsverzen waarin Ovidius zijn ontberingen beschrijft en een pleidooi voor terugkeer houdt.
• Kortere fragmenten en verzen zoals de Ibis en didactische stukken over schoonheid (bijv. Medicamina Faciei), waarvan delen bewaard zijn gebleven.

Stijl en thema’s

Ovidius’ stijl is kenmerkend door elegantie, scherpe retoriek, geestige woordspelingen en veel intertekstuele verwijzingen naar eerdere dichters. Hij combineert eruditie met speelsheid: mythologische verhalen worden vaak vernieuwd door ironische wendingen of door aandacht te geven aan bijpersonages. Belangrijke thema’s zijn liefde en begeerte, transformatie, identiteit, spel met mythologische tradities en de positie van de dichter zelf (persona, verbeelding, beroering door macht en lot). In metrisch opzicht wisselt hij tussen elegische coupletten en dactylische hexameters afhankelijk van genre en doel.

Invloed en nalatenschap

Ovidius heeft een enorme invloed uitgeoefend op de Europese cultuurgeschiedenis. In de Middeleeuwen en vooral tijdens de Renaissance was hij een van de belangrijkste bronnen voor beeldende kunsten, literatuur, toneel en mythologische kennis. Zijn Metamorphoses diende als een soort mythisch handboek voor schilders, beeldhouwers en schrijvers (denk aan werk van Dante, Chaucer, Shakespeare, en later klassieke en neoklassieke kunstenaars). Ook in moderne literatuur en psychoanalyse blijven motieven van transformatie en identiteit uit Ovidius' werk nazinderen.

Tekstoverlevering en studie

De werken van Ovidius zijn voornamelijk via middeleeuwse manuscripten overgeleverd. Sinds de Renaissance werden zijn teksten veelvuldig uitgegeven en kritisch bewerkt; moderne kritische edities, tekstkritiek en vertalingen maken Ovidius’ Latijn toegankelijk voor hedendaagse lezers. Zijn werk blijft onderwerp van uitgebreid wetenschappelijk onderzoek, met studies over metriek, intertekstualiteit, gender en politieke context.

Waarom Ovidius nog lezen?

Ovidius combineert verhalende kracht met literaire finesse. Zijn verhalen zijn rijk aan beeldspraak en psychologie, zijn ironie spreekt nog steeds aan en zijn thema’s — liefde, verlies, verandering — zijn tijdloos. Voor wie geïnteresseerd is in mythologie, literatuurgeschiedenis of in de overgang tussen klassieke tradities en latere Europese cultuur biedt Ovidius een onbeperkte bron van inspiratie.

Kort samengevat: Ovidius (43 v.Chr. – ca. 17/18 n.Chr.) is een van de grootste Latijnse dichters: veelzijdig, verhalend en vernieuwend. Zijn werk — van erotische elegie tot de grote mythische cyclus van de Metamorphoses — heeft eeuwenlang lezers en kunstenaars geïnspireerd en blijft tot op de dag van vandaag relevant.

Werken

Werken van Ovidius (met geschatte data van publicatie)

• Amores ("De liefdes"), vijf boeken, gepubliceerd 10 v.Chr. en herzien in drie boeken ca. 1 n.Chr.
• Metamorphoses, ("Transformaties"), 15 boeken. Gepubliceerd ca. AD 8.
• Medicamina Faciei Feminae ("Vrouwengezichtscosmetica"), ook bekend als De kunst van de schoonheid, 100 regels overgeleverd. Gepubliceerd ca. 5 BC.
• Remedia Amoris ("De genezing voor liefde"), 1 boek. Verschenen 5 voor Christus.
• Heroides ("De Heldinnen"), ook bekend als Epistulae Heroidum ("Brieven van Heldinnen"), 21 brieven. Brieven 1-5 verschenen 5 v.Chr.; brieven 16-21 werden ca. 4-8 n.Chr. geschreven.
• Ars Amatoria ("De kunst der liefde"), drie boeken. De eerste twee boeken verschenen in 2 v. Chr., het derde iets later.
• Fasti ("De Festivals"), 6 boeken over de eerste 6 maanden van het jaar, met unieke informatie over de Romeinse kalender. Voltooid in AD 8, mogelijk gepubliceerd in AD 15.
• Ibis, een enkel gedicht. Geschreven ca. 9 AD.
• Tristia ("Smarten"), vijf boeken. Gepubliceerd 10 AD.
• Epistulae ex Ponto ("Brieven uit de Zwarte Zee"), vier boeken. Gepubliceerd 10 AD.

Verloren werken, of werken van andere dichters

• Consolatio ad Liviam ("Troost aan Livia")
• Halieutica ("Over de visvangst") - wordt over het algemeen als vals beschouwd, een gedicht dat sommigen hebben geïdentificeerd met het verder verloren gegane gedicht met dezelfde naam van Ovidius.
• Medea, een verloren tragedie over Medea
• Nux ("De Notenboom")
• Een bundel gedichten in het Getisch, de taal van Dacië waar Ovidius in ballingschap leefde, niet overgeleverd (en mogelijk fictief).

Gegraveerd frontispice van George Sandys' Londense uitgave uit 1632 van Ovids Metamorphoses Englished.

Zoek op letter