AlegsaOnline.com

Wat is een spoorwegkanon? Definitie, geschiedenis en bekende voorbeelden

Ontdek wat een spoorwegkanon is: definitie, historische rol in WOI en WOII, beroemde voorbeelden en waarom ze verdwenen.

Schrijver: Leandro Alegsa

07-04-2026

Een spoorwegkanon is een groot artilleriewapen dat speciaal is gebouwd om op een spoorwegwagon te worden vervoerd en vanaf die wagon te worden afgevuurd. Dergelijke kanonnen varieerden van relatief kleine stukken die deel uitmaakten van een gepantserde trein tot enorme kalibers die alleen met zware logistieke ondersteuning konden worden ingezet. Veel landen bouwden spoorwegkanonnen, maar de bekendste exemplaren werden door Krupp vervaardigd en gebruikt door Duitsland tijdens de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

Geschiedenis

Spoorwegkanonnen ontstonden aan het einde van de 19e eeuw en kregen hun belangrijkste rol tijdens de beide wereldoorlogen. In de Eerste Wereldoorlog werden ze ingezet voor langeafstandsbeschietingen en het bestoken van vijandelijke posities achter de frontlinies; een berucht voorbeeld is het zogenaamde Paris Gun, dat in 1918 vanuit grote afstand op Parijs vuurde. Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontwikkelden en gebruikten strijdmachten zwaardere en technologisch meer geavanceerde modellen. Duitse fabrikanten, met name Krupp, bouwden extreme voorbeelden zoals de reusachtige Schwerer Gustav en zijn zusterbuis Dora, en de K5‑serie (bekend onder namen als "Leopold" en door geallieerde troepen soms aangeduid als "Anzio Annie").

Ontwerp en werking

Spoorwegkanonnen werden speciaal geconstrueerd om de enorme massa en terugslag van grote kanonnen te dragen. Kenmerken en eisen waren onder meer:

Een versterkte spoorwegwagon of speciaal draaiplateau om het gewicht te dragen.
Recoil‑systemen, verankering en stabilisatoren om het terugschieten op te vangen zonder de spoorbaan te beschadigen.
Aim‑methoden zoals het gebruiken van booglijnen (delen van een gebogen spoor) of draaiplateaus om horizontale richting te wijzigen; verticale richtingen werden via hydraulische of mechanische systemen ingesteld.
Opslagruimte en logistieke voorzieningen voor grote granaten en veel voorraden, plus een groot bemanningscorps voor laden, richten en onderhouden.
Benodigde versterking van de spoorbaan en speciale transportmiddelen voor het verplaatsen en opstellen van het kanon.

Voordelen en nadelen

Spoorwegkanonnen hadden enkele duidelijke voordelen:

Ze konden extreem zware granaten en grote kalibers dragen die anders niet mobiel zouden zijn.
Op rails hadden ze relatief grote bewegingssnelheid over lange afstanden binnen gebieden met ontwikkeld spoorwegnet.
Hun bereik en slagkracht maakten ze geschikt voor belegeringen en het bestoken van strategische punten buiten het bereik van standaard veldartillerie.

Maar de nadelen waren groot en leidden uiteindelijk tot het verdwijnen van het type:

Afhankelijkheid van spoorlijnen maakte hun inzet voorspelbaar en beperkt: zonder rails waren ze onbruikbaar.
Grote zichtbaarheid en beperkte manoeuvreerbaarheid maakten ze gemakkelijk tot doelwit voor luchtaanvallen, artillerie en sabotage.
Hoge logistieke en onderhoudseisen — speciale infrastructuur en grote bemanningen waren nodig.

Bekende voorbeelden

Paris Gun (Duitsland, 1918) — een langeafstandskanon dat Parijs vanuit zeer grote afstand bestookte.
Schwerer Gustav en Dora (Duitsland, Tweede Wereldoorlog) — uitzonderlijk grote 80 cm-kanonnen gebouwd door Krupp, ingezet onder andere tijdens de belegering van Sevastopol.
K5‑serie (ook wel "Leopold"; K5's werden door Duitsers gebruikt in West‑Europa) — 280 mm spoorwegkanonnen waarvan er een exemplaar bekendstaat als "Anzio Annie" vanwege de beschietingen rond Anzio in Italië.
Daarnaast gebruikten landen als Frankrijk, Groot‑Brittannië en de Verenigde Staten spoorwegartillerie, zowel in de Eerste als in de Tweede Wereldoorlog, variërend van zware kanonnen tot ondersteunende geschutstukken op gepantserde treinen.

Nalatenschap en huidige status

Spoorwegkanonnen zijn inmiddels uit gebruik geraakt. Hun rol werd in de decennia na de Tweede Wereldoorlog vrijwel volledig overgenomen door vliegtuigen, raketten en geleide projectielen, die veel flexibeler, sneller inzetbaar en minder gebonden aan vaste infrastructuur zijn. Moderne oorlogsvoering geeft de voorkeur aan luchtaanvallen, mobiele raketsystemen en precisiewapens boven zware, spoorafhankelijke artillerie.

Veel spoorwegkanonnen werden na de oorlog ontmanteld of gesloopt; enkele onderdelen en minder extreme voorbeelden zijn bewaard gebleven in musea of als wrakhistorische objecten. Ze vormen sindsdien meer een technisch en historisch curiosum dan een militair instrument van hedendaagse slagvelden.

Franse 370 mm spoorweghouwitser uit de Eerste Wereldoorlog

Geschiedenis

Het idee van spoorwegkanonnen werd voor het eerst geopperd in de jaren 1860 door ene Mr Anderson. Hij publiceerde in het Verenigd Koninkrijk een pamflet met de titel National Defence, waarin hij een plan voorstelde voor ijzeren treinwagons. Een Rus, Lebedew, beweerde het idee voor het eerst te hebben uitgevonden in 1860 toen hij naar verluidt een mortier op een treinwagon had gemonteerd. ^[]

Het eerste spoorwegkanon dat in de strijd werd gebruikt was een gebandeerd 32-ponder Brooke marinegeweer. In de Amerikaanse Burgeroorlog was het gemonteerd op een platte treinwagon en beschermd met platen ijzer. Op 29 juni 1862 liet Robert E. Lee het kanon door een locomotief over de Richmond and York River-lijn (later onderdeel van de Southern Railway) duwen en gebruiken bij de Slag om Savage's Station. Er is ook een foto van een Union 13-inch belegeringsmortier gemonteerd op een treinwagon tijdens het beleg van Petersburg, Virginia. Het kreeg de bijnaam de Dictator of de Petersburg Express.

Spoorwegkanonnen werden gebruikt door Frankrijk tijdens het Beleg van Parijs in 1870, en door de Britten tijdens het Beleg van Ladysmith tijdens de Tweede Boerenoorlog.

Wereldoorlog I

Duitsland had al een paar Big Bertha kanonnen aan het begin van de Eerste Wereldoorlog, maar de Fransen hadden een tekort aan zware veldartillerie. Grote kustverdedigingskanonnen en marinekanonnen werden naar het front overgebracht. Deze waren meestal ongeschikt voor gebruik in het veld en moesten op een of andere manier worden gemonteerd. Het spoorwegkanon was een voor de hand liggende oplossing. Tegen 1916 gebruikten beide partijen spoorwegkanonnen.

Baldwin Locomotive Works maakte in april en mei 1918 vijf 14"/50 kaliber spoorwegkanonnen op treinen voor de Amerikaanse marine. Elke trein vervoerde een Mk 4 14"/50 kaliber kanon. Dit was een 14 inch (360 mm) marinegeweer dat werd gebruikt op de slagschepen van de New Mexico- en Tennessee-klasse, gemonteerd op een spoorwagon met vier 6-wielige draaistellen. Een van deze kanonnen is te zien buiten het museum op de Washington Navy Yard.

Wereldoorlog II

In de Tweede Wereldoorlog werd het spoorweggeschut voor het laatst gebruikt. De Duitsers gebruikten het enorme 80 cm (31 in) Schwerer Gustav kanon, het grootste artilleriestuk dat ooit in de strijd werd gebruikt. De opkomst van het vliegtuig maakte een einde aan het gebruik van spoorwegkanonnen. Net als slagschepen waren ze groot, duur en gemakkelijk vanuit de lucht te vernietigen.

Een spoorwegkanon gebruikt bij het beleg van Petersburg

De "Dictator", Petersburg (Mathew Brady)

Boche Buster , gezien vanuit de Bourne Park Tunnel, bij Bishopsbourne in Kent, 21 maart 1941

Overlevende spoorweg kanonnen

Een 12 inch spoorwegkanon staat in het Naval Surface Warfare Center Dahlgren Division, Dahlgren, Virginia (zie deze link voor een afbeelding en korte beschrijving).

Een 14"/50 kaliber spoorwegkanon van de US Navy uit de Eerste Wereldoorlog staat op de Washington Navy Yard, DC.

Een Duits Krupp K5 kanon ("Anzio Annie") is te zien in het United States Army Ordnance Museum. Het werd gemaakt met onderdelen van twee Duitse kanonnen die het strandhoofd van Anzio beschoten. Ze werden gedeeltelijk vernietigd door hun bemanningen voordat ze door de Geallieerden werden veroverd. Een tweede K5 is te zien in het museum Battery Todt, bij Audinghen in Noord-Frankrijk.

305mm MK-3-12 kanonnen uit de Sovjettijd zijn te zien in het Krasnaya Gorka fort bij Lomonosov, Rusland, en het Museum van Spoorwegtechnologie, Sint-Petersburg. Sovjet Т-1-180 180mm kanonnen zijn te zien in het Krasnaya Gorka fort, het Museum van de Grote Patriottische Oorlog, Moskou en op het Sevastopol treinstation in de Oekraïne.

Het laatste overgebleven Bethlehem 177 kustspoorkanon van Amerikaanse makelij is te zien in het Museu Militar Conde de Linhares in Rio de Janeiro, Brazilië.