Theoretische toonsoorten: definitie, voorbeelden en enharmonische equivalenten
Ontdek theoretische toonsoorten: definitie, voorbeelden en enharmonische equivalenten. Waarom dubbelkruizen en dubbelmollen zelden in toonsoorten voorkomen en hoe enharmonie werkt.
In de muziektheorie zijn theoretische toonsoorten of onmogelijke toonsoorten toonsoorten met een signatuur die minstens één dubbel-flat of dubbel-sharps bevatten. Deze toonsoorten ontstaan wanneer je de gebruikelijke volgorde van kruisen (F–C–G–D–A–E–B) of mollen (B–E–A–D–G–C–F) door zou trekken voorbij zeven tekens: dan zijn er meer dan zeven kruisen of mollen nodig en verschijnen dubbele accidentalen in de notatie.
Afbeeldingengalerij
10 Afbeeldingen
Waarom theoretische toonsoorten ontstaan
Theoretische toonsoorten komen voort uit het strikt volgen van de naamgeving van toonladdernoten en de intervalstructuur (bijvoorbeeld die van de majeurladder) zonder gebruik te maken van enharmonische vereenvoudiging. Praktisch gezien worden ze zelden als sleutel gebruikt omdat een sleutel met dubbele kruisen of dubbelmollen moeilijk leesbaar is voor uitvoerders. In gelijkzwevende stemming klinken zulke toonsoorten hetzelfde als hun enharmonische equivalenten, dus schrijvers kiezen doorgaans voor de eenvoudigere notatie.
Voorbeeld: G♯ majeur
Een veelgenoemd voorbeeld is G♯ majeur. De toonschikking van een G♯-majeur toonladder is:
G♯ – A♯ – B♯ – C♯ – D♯ – E♯ – F
– G♯
Hier zie je dat de zevende graad als F geschreven moet worden (F dubbel-kruis). Omdat dit onhandig is, wordt muziek die in klank G♯ majeur is meestal geschreven in de enharmonisch gelijkwaardige toonsoort A♭ majeur, die een eenvoudige signatuur zonder dubbele accidentalen heeft.
Meer voorbeelden
- D♯ majeur (theoretisch): D♯ – E♯ – F – G♯ – A♯ – B♯ – C – D♯; enharmonisch gelijk aan E♭ majeur.
- A♯ majeur, E♯ majeur, B♯ majeur en vergelijkbare sleutelconstructies: al deze theoretische toonsoorten vereisen dubbele kruisen of mollen om de juiste naamgeving te behouden en worden daarom meestal vervangen door hun enharmonische tegenhangers (bijv. A♯ majeur → B♭ majeur).
- Evenzo voor mollen: als je de mollenborduurdoorgang (meer dan zeven mollen) zou willen noteren, kom je uit bij dubbel-mollen in de sleutel. Zulke notaties zijn even onhandig en zelden gebruikt.
Minoren en chromatische wijziging
Theoretische problemen kunnen ook optreden bij mineurtoonsoorten, zeker wanneer je harmonische of melodische varianten van de mineurtoonladder gebruikt en daarbij de leidtoon of andere noten volgens strikte naamgevingsregels wilt schrijven. Ook hier wordt vaak gekozen voor een enharmonisch eenvoudiger weergave.
Lezen, schrijven en temperament
Belangrijke overwegingen bij het vermijden van theoretische toonsoorten:
- Leesbaarheid: Een sleutel met dubbele accidentalen vertraagt lezen en verhoogt de kans op fouten bij uitvoerders.
- Praktijk: Componisten en arrangeurs gebruiken meestal de enharmonische toonsoort met maximaal zeven tekens in de signatuur.
- Temperament: In gelijkzwevende stemming zijn enharmonische toonsoorten klankgelijk. In historische of ongelijke temperamenten kunnen enharmonisch gelijk genoteerde toetsen wél verschillende intonaties hebben; in zulke gevallen kan een compositorische of theoretische reden bestaan om een ‘onmogelijke’ toonsoort te kiezen.
Samenvatting
Theoretische (of onmogelijke) toonsoorten ontstaan wanneer de normale volgorde van kruisen of mollen doorgetrokken wordt voorbij wat praktisch noteerbaar is, waardoor dubbele kruisen of mollen nodig zijn. In de praktijk kiest men doorgaans voor de enharmonisch gelijkwaardige, beter leesbare toonsoort. Het begrip is vooral van belang in muziektheoretische analyse en in situaties waar strikt naamgeven of historische temperering relevant is.
Enharmonische gelijkwaardigheid
Een stuk westerse muziek heeft meestal een thuistoonaard, en een passage daarin kan moduleren naar een andere toonaard, die meestal nauw verwant is aan de thuistoonaard. (Meestal dicht bij het origineel rond de kwintencirkel.) Als de toonaard dichtbij de top van de cirkel ligt (een toonsoort van nul of weinig toevalligheden), is het schrijven van beide toonsoorten eenvoudig - er wordt een klein aantal extra kruizen of mollen toegevoegd. Maar als de thuistoonaard dicht bij de onderkant van de cirkel ligt (een toonsoort met veel toevalligheden), kan het nodig zijn enharmonische equivalentie te gebruiken, omdat het simpelweg toevoegen van toevalligheden resulteert in een toonaard met te veel toevalligheden om er gemakkelijk in te kunnen spelen of schrijven.
De noodzaak om rekening te houden met theoretische sleutels
Op elk van de onderste drie plaatsen van de kwintencirkel kunnen de twee enharmonische equivalenten beide worden geschreven zonder double-sharps of double-flats en dus niet worden geclassificeerd als "theoretische toonaarden":
| Hoofdvak (bijvak) | Belangrijke handtekening |
| Hoofdvak (bijvak) | Belangrijke handtekening |
| B (G♯) | 5 naalden |
| C♭ (A♭) | 7 flats |
| F♯ (D♯) | 6 naalden |
| G♭ (E♭) | 6 flats |
| C♯ (A♯) | 7 scherven |
| D♭ (B♭) | 5 flats |
Maar als een relatieve toonaard aan de andere kant van de cirkel ligt dan de thuistoonaard, dan zou moduleren naar die toonaard in theorie zoveel kruizen of mollen inhouden dat er dubbele scharen en dubbele vetten in de signatuur moeten worden geschreven. De volgende toonaarden (zes daarvan zijn de parallelle majeur/mineur toonaarden van die hierboven) zouden tot zeven dubbele kruizen of mollen vereisen:
| Sleutel | Belangrijke handtekening | |
| D♭ klein (= C♯ klein) | 8 flats | F♭ majeur (= E-majeur) |
| G♭ mineur (= F♯ mineur) | 9 flats | B |
| C♭ mineur (= B mineur) | 10 flats | E |
| F♭ mineur (= E mineur) | 11 flats | A |
| B | 12 flats | D |
| E | 13 flats | G |
| A | 14 flats | C |
| G♯ groot (= A♭ groot) | 8 naalden | E♯ mineur (= F mineur) |
| D♯ groot (= E♭ groot) | 9 naalden | B♯ mineur (= C mineur) |
| A♯ groot (= B♭ groot) | 10 naalden | F |
| E♯ groot (= F groot) | 11 naalden | C |
| B♯ groot (= C groot) | 12 naalden | G |
| F | 13 naalden | D |
| C | 14 sharps | A |
Als een stuk in E-groot bijvoorbeeld een kwint omhoog zou moduleren naar B-groot, dat ernaast staat op de cirkel en aan dezelfde kant van de cirkel, is de notatie duidelijk en eenvoudig; er wordt een extra scherpe noot toegevoegd om vijf kruizen te maken. Als het opnieuw zou worden gemoduleerd, zou het F♯ majeur worden, geschreven met zes kruizen. De volgende modulatie, naar C♯ heeft zeven kruizen. Maar de volgende modulatie zou naar een theoretische toonaard van G♯ gaan, waarvoor een achtste kruis nodig zou zijn - voor de vorige F♯ noot om F te worden in de toonsoort. Om theoretische toonsoorten te vermijden, wordt het nieuwe deel meestal geschreven in de enharmonisch equivalente toonsoort A♭ majeur.
| Diatonische toonladders en toonsoorten | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| De tabel toont het aantal kruizen of mollen in elke toonladder. Kleine toonladders worden in kleine letters geschreven. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Vragen en antwoorden
V: Wat zijn theoretische sleutels?
A: Theoretische toonaarden zijn muzikale toonaarden met signaturen die ten minste één dubbel-flat of dubbel-sharp bevatten.
V: Waarom worden double-flats en double-sharps zelden in de toonsoort gezet?
A: Dubbelflats en double-sharps worden gebruikt als accidentals, maar ze worden zelden in de sleutelhandtekening geplaatst omdat het lezen van de sleutelhandtekening dan erg moeilijk wordt.
V: Wat is een voorbeeld van een theoretische toonaard?
A: Een voorbeeld van een theoretische toonaard is G♯ majeur, waarvan de signatuur een F is.
V: Hoe kunnen wij muziek schrijven in deze theoretische toonaard?
A: Wij kunnen muziek schrijven in deze theoretische toonaard door deze te schrijven met dezelfde noten als A♭ majeur, aangezien deze twee toonaarden enharmonisch equivalent zijn.
V: Wat betekent enharmonisch equivalent?
A: Enharmonisch gelijkwaardig betekent dat twee verschillende toonaarden precies dezelfde noten hebben.
V: Waarom gebruiken wij de gelijkzwevende stemming bij het opschrijven van muziek? A: Bij het noteren van muziek gebruiken we de gelijkzwevende stemming, zodat alle noten even goed klinken, ongeacht hun positie op de toonladder.
Gerelateerde artikelen
Auteur
AlegsaOnline.com Theoretische toonsoorten: definitie, voorbeelden en enharmonische equivalenten Leandro Alegsa
URL: https://nl.alegsaonline.com/art/99261