Beriberi is een aandoening van het zenuwstelsel die ontstaat door een tekort aan thiamine (vitamine B1) in de voeding. Thiamine is een essentiële stof voor de energiestofwisseling: het helpt bij het afbreken van koolhydraten zoals glucose en is betrokken bij de werking van enzymen op de membranen van neuronen. Een ernstig of langdurig tekort kan leiden tot klachten in meerdere lichaamssystemen, met name in het hart- en vaatstelsel, het zenuwstelsel, de spieren en het maag-darmstelsel. Typische klachten zijn onder meer ernstige lusteloosheid, vermoeidheid, spierzwakte en problemen met lopen. Beriberi komt vooral voor bij mensen met slechte voeding of bij wie de opname van voedingsstoffen verstoord is, en bij mensen die in het verleden veel alcohol hebben gedronken.

Vormen van beriberi

Er worden grofweg twee klassieke vormen onderscheiden:

  • Natte beriberi: vooral aangetast is het cardiovasculaire systeem. Symptomen kunnen zijn kortademigheid, een snel of onregelmatig hart, vochtophoping (oedeem) en hartfalen.
  • Droge beriberi: hier staat het perifere zenuwstelsel centraal. Kenmerkend zijn pijn, gevoelsstoornissen (tintelingen), spierzwakte en atrofie, vaak startend in de benen en later ook in de armen.

Soms komen beide vormen tegelijk voor. Daarnaast bestaat er een zeldzame genetische variant waarbij erfelijke stoornissen in thiaminetransport of -metabolisme een rol spelen. In sommige delen van Azië wordt beriberi gezien bij bevolkingsgroepen die voornamelijk witte rijst eten, omdat hierbij het thiamine-gehalte laag kan zijn.

Oorzaken en risicofactoren

  • Onvoldoende inname van thiamine door eenzijdige voeding (bijvoorbeeld veel gepolijste witte rijst).
  • Chronisch alcoholgebruik: alcohol vermindert de opname en opslag van thiamine en bevordert uitputting.
  • Malabsorptie door aandoeningen van de maag-darmkanaal (zoals coeliakie), of door operaties (bijv. bariatrische chirurgie).
  • Langdurige voeding via sonde of intraveneuze voeding zonder voldoende B1-suppletie.
  • Chronische ziekten die het metabolisme verstoren of verhoogde behoefte aan thiamine veroorzaken (zoals sepsis).
  • Erfelijke afwijkingen in thiaminetransport of -metabolisme.

Symptomen

De klachten kunnen afhankelijk van de vorm uiteenlopen. Veel voorkomende symptomen zijn:

  • Vermoeidheid, lusteloosheid en concentratieproblemen.
  • Spierzwakte, stijfheid en moeite met lopen.
  • Tintelingen of gevoelloosheid in handen en voeten (perifere neuropathie).
  • Hartkloppingen, kortademigheid en zwelling van enkels of benen (bij natte beriberi).
  • Buikpijn, misselijkheid en verlies van eetlust.
  • In ernstig tekort kan verwardheid of coma optreden; een bekende specifieke aandoening is het Wernicke-Korsakoff-syndroom bij alcoholmisbruik, met ernstige cognitieve stoornissen.

Diagnose

De diagnose beriberi wordt gesteld op basis van de klachten, lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek. Mogelijke aanvullingen:

  • Bepaling van thiamine in bloed of in erytrocyten.
  • Metingen van enzymactiviteit die afhankelijk is van thiamine (bijv. erytrocyten transketolase-activiteit).
  • Beeldvorming (zoals echocardiografie) bij hartklachten of neurologisch onderzoek bij verdacht Wernicke-Korsakoff-syndroom.

Behandeling

Behandeling bestaat uit het aanvullen van thiamine en het behandelen van complicaties:

  • Directe toediening van thiamine, vaak hooggedoseerd. Bij milde gevallen volstaat orale suppletie, bij ernstig ziektebeeld (bijv. neurologische symptomen of ernstig hartfalen) wordt intraveneuze toediening gestart.
  • Voedingsherstel met een gebalanceerd dieet en, indien nodig, multivitaminen of B-complex supplementen.
  • Behandeling van hartfalen indien aanwezig (diuretica, ondersteunende zorg) en fysiotherapie bij spier- en zenuwklachten.
  • Stoppen met alcoholgebruik en behandelen van alcoholafhankelijkheid waar relevant.

Vroege behandeling leidt vaak tot snelle verbetering van cardiovasculaire klachten; neurologische uitval herstelt soms langzamer en kan bij langdurig tekort gedeeltelijk blijvend zijn.

Preventie

  • Gezonde, gevarieerde voeding met voldoende volkorenproducten, peulvruchten, noten en vlees/vis levert meestal voldoende thiamine.
  • Voedingsvoorlichting en verrijking van basisvoedingsmiddelen (bijvoorbeeld in risicogebieden waar witte rijst veel gegeten wordt).
  • Suppletie bij risicogroepen: mensen met chronisch alcoholgebruik, bepaalde maag-darmproblemen, zwangere vrouwen met ernstige braken, en patiënten na bariatrische chirurgie.

Prognose

Als beriberi tijdig wordt herkend en behandeld, is het vaak goed te herstellen, vooral de hartproblemen. Neurologische schade kan echter blijvend zijn als behandeling te laat start. Preventie en vroege suppletie zijn daarom belangrijk.

Wanneer contact opnemen met een arts

  • Bij symptomen als ernstige zwakte, aanhoudende tintelingen, ademhalingsproblemen, snelle gewichtstoename door vocht of verwardheid.
  • Als iemand met risicofactoren (zoals chronisch alcoholgebruik of eenzijdige voeding) symptomen ontwikkelt.

Kortgezegd: beriberi is een behandelbare aandoening veroorzaakt door een tekort aan vitamine B1. Vroegtijdige herkenning, adequate thiaminesuppletie en voedingsaanpassingen verminderen het risico op ernstige en blijvende schade.