Karel X (1757-1836): laatste Bourbon-koning van Frankrijk (1824-1830)

Karel X (1757-1836), koning van Frankrijk en Navarra (1824–1830). Hij was de kleinzoon van Lodewijk XV en de jongere broer van de koningen Lodewijk XVI en Lodewijk XVIII. Tot zijn troonsbestijging stond hij bekend als Charles Philippe, comte d'Artois. Tijdens de Franse Revolutie behoorde hij tot de leiders van de emigranten en later werd hij de laatste vorst van de oudere Bourbon-lijn die over Frankrijk regeerde.

Jeugd, familie en huwelijk

Karel werd geboren op 9 oktober 1757 in Versailles als zoon van de dauphin Louis (de oudste zoon van Lodewijk XV) en Maria Josepha van Saksen. Hij trouwde in 1773 met Marie-Thérèse van Savoye, met wie hij meerdere kinderen kreeg. Belangrijke nazaten waren onder anderen zijn oudste zoon Louis Antoine, duc d'Angoulême, en zijn tweede zoon Charles Ferdinand, duc de Berry. De dood van de duc de Berry door een aanslag in 1820 schokte de dynastie en leidde tot politieke spanningen binnen Frankrijk; de moord versterkte de positie van de ultraconservatieven aan het hof.

Ballingschap en rol tijdens de Revolutie

Tijdens de Franse Revolutie week Karel uit en sloot zich aan bij de emigrantengroep die pogingen deed het koninklijk gezag te herstellen. In ballingschap ondersteunde hij contrarevolutionaire acties en hield nauw contact met andere Europese koninklijke hoven. Zijn gedrag in deze periode maakte hem tot een symbool van het legitieme, reactionaire koningschap voor contra-revolutionairen.

Terugkeer en de Restauratie

Na de val van Napoleon en de Restauratie keerde Karel terug naar Frankrijk. Zijn broer Lodewijk XVIII zat op de troon tot 1824; bij diens dood volgde Karel hem op als koning. Als koning voerde Karel X een conservatief beleid dat de katholieke kerk weer meer invloed wilde geven en dat tegemoetkwam aan de eisen van de geemigreerde adel en clerus. Hij zette in op herstel van privileges die ten tijde van de Revolutie waren afgeschaft en steunde maatregelen ter compensatie van émigrés.

Regeringsbeleid en binnenlandse spanningen

Het beleid van Karel X werd door liberalen en gematigde royalisten als reactionair ervaren. Zijn regering liet zich leiden door de ultraroyalisten en voerde wetten door die de persvrijheid en het parlementair gezag beperkten. Deze maatregelen zorgden voor groeiende onvrede bij de stedelijke burgerij, de intellettuelen en de parlementaire oppositie.

De juli-revolutie van 1830 en abdicatie

In juli 1830 nam Karel X een reeks koninklijke besluiten die bekend zijn geworden als de Ordonnances de Saint-Cloud. Die ordonnanties schortten onder andere de persvrijheid op, ontbonden de Kamer van Afgevaardigden en wijzigden het kiesstelsel ten gunste van de grootgrondbezitters. De maatregelen veroorzaakten landelijke onrust en leidden tot de drie dagen durende Juli-revolutie (Les Trois Glorieuses) van 27–29 juli 1830. De opstand mondde uit in het verlies van steun voor Karel: op 2 augustus 1830 deed hij afstand van de troon in het voordeel van zijn kleinzoon, de graaf van Chambord (de latere legitimistische pretendent). In de praktijk kwam er echter een nieuwe monarch, Lodewijk-Filips van Orléans, die als koning der Fransen werd uitgeroepen en het zogenaamde Julimonarchie vestigde.

Ballingschap en einde van zijn leven

Na zijn abdicatie ging Karel X in ballingschap. Hij verbleef kort in Groot-Brittannië en vestigde zich later in gebieden van het Oostenrijkse rijk. Karel stierf op 6 november 1836 in Gorizia (toen deel van het Oostenrijkse keizerrijk). Zijn dood markeerde het definitieve einde van de regerende tak van de oudere Bourbons in Frankrijk; de dynastieke aanspraken werden nadien door legitimisten op zijn nakomelingen, met name de graaf van Chambord, voortgezet.

Nalatenschap

• Politieke erfenis: Karel X wordt herinnerd als een reactionaire vorst wiens pogingen om de ancien régime-wetgeving en de privileges van kerk en adel te herstellen direct leidden tot zijn val.
• Dynastieke betekenis: Hij was de laatste senior Bourbon die daadwerkelijk over Frankrijk regeerde; na hem brak een periode aan waarin andere takken (de Orléans) en later republikeinse regimes het politieke toneel domineerden.
• Cultuur en herinnering: In de historische literatuur wordt Karel vaak genoemd als voorbeeld van hoe te rigide restauratiepolitiek en het negeren van maatschappelijke veranderingen tot revolutie kunnen leiden.

Karel X blijft in de Franse geschiedenis dus vooral bekend als de laatste vorst van de oudere Bourbon-lijn en als de koning wiens conservatieve beleidsmaatregelen de directe aanleiding vormden voor de juli-revolutie van 1830.