Léon Theremin: Russische uitvinder van de theremin (1896–1993)
Ontdek Léon Theremin: de Russische uitvinder van de theremin (1896–1993). Levensverhaal, innovaties en invloed op elektronische muziek.
Léon Theremin (geboren als Lev Sergejevitsj Termen, Russisch: Лев Сергеевич Термен) (15 augustus 1896 - 3 november 1993) was een Russisch uitvinder. Hij is vooral bekend door zijn uitvinding van de theremin, een van de eerste elektronische muziekinstrumenten.
Léon Theremin werd geboren in Sint-Petersburg - van 1924 tot 1991 omgedoopt tot Leningrad - en zijn familie had Franse voorouders.
Leven en opleiding
Lev (Léon) Termen groeide op in Sint-Petersburg en ontwikkelde al vroeg belangstelling voor fysica en elektrotechniek. Hij werkte als onderzoeker en ingenieur in verschillende laboratoria, waar hij experimenteerde met elektronische schakelingen en elektromagnetische velden. Die achtergrond leidde tot de ontwikkeling van zijn bekendste uitvinding, het instrument dat later naar hem vernoemd zou worden.
Uitvinding van de theremin
In de vroege jaren 1920 ontwikkelde Termen een instrument waarbij de positie van de handen ten opzichte van twee antennes de toonhoogte en het volume bepaalde. Dit instrument produceert een continu geluid met vloeiende glissando‑overgangen en geen tastbaar speelvlak: de speler bestuurt het geluid door beweging in de lucht. Het instrument werd internationaal bekend als de theremin (ook wel thereminvox genoemd).
Theremins werking berust op het principe van elektrische resonantie en wisselwerking tussen oscilatoren; één antenne regelt de toonhoogte, de andere het volume. Omdat het instrument op afstand wordt aangestuurd, vroeg het virtuositeit en een precieze handbeheersing van de speler.
Carrière in het buitenland
In de jaren 1920 en 1930 maakte Theremin zijn instrument in Europa en de Verenigde Staten bekend. Hij patenteerde aspecten van zijn ontwerp en werkte samen met fabrikanten om commerciële versies te produceren. In de VS gaf hij demonstraties en concerten en onderrichtte hij enkele van de eerste theremin‑spelers; de Oekraïens‑Amerikaanse virtuoos Clara Rockmore werd één van de beroemdste theremin‑solisten en belangrijke promotor van het instrument.
De theremin vond toepassingen in zowel experimentele en klassieke muziek als in film‑ en populaire muziek. Componisten en filmmuziekmakers gebruikten het kenmerkende, etherische geluid vaak in psychologische thrillers en sciencefictionfilms; voorbeelden uit die periode zijn gebruik van het instrument in films en partituurpraktijken van de jaren 1940 en 1950.
Terugkeer naar de Sovjet-Unie en latere werk
Rond 1938 keerde Theremin terug naar de Sovjet-Unie. Kort na zijn terugkeer kwam hij in moeilijkheden met de autoriteiten en werd hij een tijdlang ondergebracht in detentie en speciale onderzoeksinstellingen waar hij, onder toezicht, technische opdrachten uitvoerde. Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog werkte hij aan verschillende elektronische en spionage‑technologieën. Aan hem wordt onder andere een rol toegeschreven in de ontwikkeling van passieve afluisterapparaten die later bekend zouden worden (bijvoorbeeld het bekende resonantiecapsule‑sluipobject dat in de Amerikaanse ambassade in Moskou werd aangetroffen).
Later bleef hij actief als uitvinder en onderzoeker binnen Sovjet‑laboratoria en gaf hij in de tweede helft van de twintigste eeuw weer meer publieke optredens en lezingen. Tegen het einde van zijn leven kreeg hij zowel in Rusland als internationaal meer erkenning voor zijn pionierswerk op het gebied van elektronische muziek.
Invloed en nalatenschap
- De theremin wordt beschouwd als een van de eerste volledig elektronische muziekinstrumenten en had grote invloed op latere elektronische instrumenten en synthesizers.
- Het instrument blijft gebruikt worden in hedendaagse muziek, avant‑garde composities, en door theremin‑specialisten, en het karakteristieke geluid is nog steeds herkenbaar in film- en popcultuur.
- Léon Theremin zelf wordt herinnerd als een inventieve en excentrieke pionier die een ongewone combinatie van muziek, techniek en vernuftige toepassingen van elektronica bracht.
Theremin overleed op 3 november 1993. Zijn levenswerk en de naam van het instrument houden zijn nalatenschap levend: vanaf de oorsprong tot de moderne toepassingen blijft de theremin een bijzondere positie innemen in de geschiedenis van elektronische muziek.
Biografie
Vroege uitvindingen
Hij vond de theremin (ook wel thereminvox genoemd) uit in 1919, toen zijn land midden in de Russische burgeroorlog zat. Theremin vond ook het eerste elektronische inbraakalarm uit, dat hij een "radiowaker" noemde.
Verhuizen naar de Verenigde Staten
Theremin verhuisde naar de Verenigde Staten, waar hij op 30 december 1927 aankwam met zijn eerste vrouw, Katia Constantinova. Hij voerde de theremin uit met het New York Philharmonic in 1928. Hij patenteerde zijn uitvinding in de Verenigde Staten in 1928 en verleende vervolgens de commerciële productierechten aan RCA. Theremin richtte in de jaren dertig een laboratorium op in New York, waar hij de theremin ontwikkelde en experimenteerde met andere elektronische muziekinstrumenten en andere uitvindingen.
Theremin was geïnteresseerd in een rol voor de theremin in dansmuziek. Hij ontwikkelde uitvoeringslocaties die automatisch konden reageren op de bewegingen van dansers met gevarieerde patronen van geluid en licht. Hij werkte samen met het American Negro Ballet. Nadat het Sovjet consulaat blijkbaar geëist had dat hij van Katia zou scheiden, werd de uitvinder verliefd op en trouwde met de jonge prima ballerina Lavinia Williams. Zijn huwelijk met de Afro-Amerikaanse danseres veroorzaakte schok en afkeuring in zijn sociale kringen, maar het paar bleef bij elkaar.
Terugkeer naar de Sovjet-Unie
Theremin keerde in 1938 abrupt terug naar de Sovjet-Unie. Destijds waren de redenen voor zijn terugkeer niet duidelijk. Sommigen beweerden dat hij gewoon heimwee had, terwijl anderen geloofden dat hij ontvoerd was door Sovjetambtenaren. Beryl Campbell, een van Theremin's danseressen, zei dat zijn vrouw Lavinia "belde om te zeggen dat hij ontvoerd was uit zijn studio" en dat "enkele Russen binnen waren gekomen" en dat ze het gevoel had dat hij het land zou worden uitgezet.
Theremin werd aan het werk gezet in een geheim onderzoeks- en ontwikkelingslaboratorium in het Sovjet-Goelag werkkampsysteem. Theremin creëerde het "Buran" afluistersysteem dat gesprekken in Franse en Amerikaanse ambassades opnam door de trillingen van vensterglas te meten met behulp van een infraroodstraal met een laag vermogen vanop afstand. Lavrentiy Beria, hoofd van de KGB gebruikte Buran vervolgens om Amerikaanse, Britse en Franse ambassades te bespioneren.
In 1945 vond Theremin het eerste afluisterapparaat (of "bug") voor spionage uit. Theremin's apparaat werd ingebed in een gesneden houten plaquette van het Grootzegel van de Verenigde Staten. Op 4 augustus 1945 overhandigden Sovjet schoolkinderen het afluisterapparaatje aan de Amerikaanse ambassadeur Averell Harriman, als "gebaar van vriendschap" aan de bondgenoot van de USSR in de Tweede Wereldoorlog. Het hing in het kantoor van de ambassadeur in Moskou tot 1952, toen de afluisterapparatuur werd ontdekt door een Britse radio-operator die gesprekken hoorde op een open radiokanaal. De CIA vond het apparaat in het beeldhouwwerk van het Grootzegel. Peter Wright, een wetenschapper en voormalig MI5 contraspionage officier, kwam er uiteindelijk achter hoe het werkte.
Later leven
Na zijn vrijlating uit het werkkamp in 1947 bleef Theremin vrijwillig werken bij de KGB tot 1966. In 1947 was Theremin hertrouwd, met Maria, en ze hadden twee kinderen: Lena en Natalia.
Na zijn werk voor de KGB werkte Theremin 10 jaar lang aan het conservatorium van Moskou, waar hij les gaf en Theremins, elektronische cello's en enkele Terpsitones bouwde. Daar werd hij ontdekt door een bezoekende correspondent van de New York Times, maar toen een artikel van Christopher Walker verscheen, zei de vice-president van het conservatorium volgens Lydia: "Het volk heeft geen elektronische muziek nodig. Elektriciteit is voor het doden van verraders op de elektrische stoel", ontsloeg Theremin, sloot zijn laboratorium en liet zijn instrumenten vernietigen.
Na 51 jaar in de Sovjet-Unie begon Léon Theremin te reizen. Eerst bezocht hij Frankrijk in juni 1989 en daarna de Verenigde Staten in 1991, telkens vergezeld van zijn dochter Natalia, waar hij herenigd werd met Clara Rockmore die in die tijd een aantal concerten gaf. Ook gaf hij begin 1993 een demonstratieconcert in het Koninklijk Conservatorium van Den Haag, voordat hij in 1993 op 97-jarige leeftijd in Moskou overleed.
Documentaire film
Léon Theremin is het onderwerp van de documentaire film, Theremin: An Electronic Odyssey, geschreven, geregisseerd en geproduceerd door Steven M. Martin. De documentaire was een winnaar op het Sundance Film Festival in 1994. In de film komen de legendarische thereministen Clara Rockmore en Lydia Kavina aan het woord, evenals de pionier van de elektronische instrumenten Robert Moog, Nicolas Slonimsky, de oprichter van The Beach Boys, Brian Wilson, en de Theremin zelf.
Zoek in de encyclopedie