Plooibergen: ontstaan, vorming en voorbeelden in de geologie

Ontdek hoe plooibergen ontstaan, hun vorming door plaattektoniek en stuwfracturen, met geologische voorbeelden en uitleg over sedimentaire lagen en zoutlagen.

Schrijver: Leandro Alegsa

13-02-2026 22:30

Plooibergen zijn bergen die hoofdzakelijk worden gevormd door de effecten van plooiing op lagen in het bovenste deel van de aardkorst. De term is tamelijk verouderd, maar komt nog vrij vaak voor in de literatuur over fysische geografie.

In de tijd voordat men de platentektoniek goed begreep, werd de term gebruikt voor bergketens, zoals de Himalaya. Deze bergketens worden niet veroorzaakt door het plooien van de aardkorst. Het belangrijkste mechanisme dat een verdikking van de aardkorst veroorzaakt op deze plaatsen van continent-continent-botsing langs de grens, is stuwfracturen.

Plooibergen worden gevormd wanneer twee tektonische platen naar elkaar toe bewegen (een convergerende plaatgrens). Plooibergen worden meestal gevormd uit sedimentgesteenten die zich langs de randen van continenten hebben opgehoopt. Wanneer platen en de continenten die erop liggen met elkaar in botsing komen, kunnen de geaccumuleerde gesteentelagen verkreukelen en plooien zoals een tafelkleed dat over een tafel wordt geschoven, vooral als er een mechanisch zwakke basislaag is zoals zout.

Hoe ontstaan plooibergen precies?

De vorming van plooibergen begint met compressie van een pakket sedimentaire lagen. Bij toenemende druk en vervorming ontstaan er verschillende reacties, afhankelijk van diepte, temperatuur en gesteentetype:

Buckling (balking): stijve lagen buigen en vormen golvende structuren; op kleine schaal ontstaan anticlines (opwaartse bogen) en synclines (neerwaartse bogen).
Verplaatsing langs zwakke lagen: een mechanisch zwakke laag (bijv. zout of klei) kan als glijvlak werken, waardoor bovenliggende lagen gemakkelijk gevouwen en verplaatst worden — dit noemt men detachement of «thin-skinned» tectoniek.
Samendrukking met breukvorming: naast zuivere plooien treedt vaak breukvorming op: stuw- en schuifbreuken verplaatsen grote gesteentepakketten (nappes), wat leidt tot verdikking van de korst.
Diepe metamorfose en opname in de korst: bij sterke botsingen wordt de korst zwaarder en dikker; diepe lagen kunnen metamorfiseren en gedeeltelijk plastisch vervormen in plaats van bros te breken.

Typen plooien en structuurkenmerken

In plooibergen en bij plooiingsprocessen komen verschillende vormen en onderdelen voor. Belangrijke termen zijn:

Anticline: een opwaartse boog; kan een rug vormen en soms olie of gas opsluiten in de toppen.
Syncline: een neerwaartse boog; vaak een vallei of bekkensysteem in het landschap.
Monocline: een enkele inzinking of opheffing van lagen, met een asymmetrische vertraging.
Recumbent folds (liggende plooien): zeer sterke vervorming waarbij ene vleugel over de andere ligt, vaak in intens samengedrukte gebieden.
Nappes en thrust sheets: grote, overschuivende blokken gesteente die kilometers ver verplaatst kunnen worden langs lage-hoek stuwvlakken.

Verschil tussen puur plooien en fold-and-thrust-structuren

Het is belangrijk te onderscheiden tussen eenvoudige plooiing van lagen en complexere orogenesen waarbij ook veel verplaatsing plaatsvindt langs breuken. Veel zogenaamde «plooi-bergen» bestaan uit een combinatie van plooien en grote stuwzones. In moderne interpretaties van bergvorming spelen stuwfracturen (thrust faults) en nappes een centrale rol in het verdikken van de korst. Daardoor zijn termen als «plooiingsgordel» of «fold-and-thrust belt» gangbaarder en preciezer dan het verouderde «plooibergen».

Voorbeelden en regio's

Enkele bekende voorbeelden van regio's waar plooiingsstructuren duidelijk zichtbaar en geologisch belangrijk zijn:

De Zagros-kam (Iran): een klassiek voorbeeld van een actieve plooiing boven een zoutbasis; veel anticlines en olievelden zijn hier aanwezig.
De Jura (Zwitserland/Frankrijk): een voorlandplooiingsgordel met goed ontwikkelde anticlinals en synclinals als reactie op de Alpiene compressie.
De Appalachen (Noord-Amerika): oude plooi- en stuwstructuren die tijdens de Paleozoïsche tectonische gebeurtenissen ontstonden; erosie heeft hier veel van het oorspronkelijke reliëf weggesleten.
De Alpen en de Himalaya: hoewel beide complexe fold-and-thrust belts hebben, is bij beide de eindvervorming een combinatie van plooien, grootschalige stuwingsprocessen en diepe korstverdikking — vandaar dat men tegenwoordig vaker over fold-and-thrust systemen spreekt dan over enkel «plooiing».

Belang voor landschap, hulpbronnen en gevarenzones

Landschap en hydrologie: plooien sturen de ligging van ruggen, valleien en drainagepatronen; synclinale bekken kunnen sediment en grondwater vasthouden.
Hulpbronnen: anticlines vormen vaak goede structuren voor de accumulatie van olie en gas; ertslagen en steenkool kunnen eveneens associëren met plooistructuren.
Georisico's: sterke vervorming verhoogt het risico op aardverschuivingen en beïnvloedt seismische gedrag; gebieden met zwakke lagen (zoals zout) kunnen onvoorspelbare hellinginstabiliteit vertonen.

Schaal en interpretatie

Plooibergen kunnen op zeer uiteenlopende schalen voorkomen — van kleine golvingen in lokale lagen tot honderden kilometers lange plooiingsgordels. Interpretatie van plooistructuren gebeurt vaak via geologische kaarten, dwarsdoorsneden en seismische profielen. Geologen gebruiken die informatie om de diepte van zwakke lagen, de mate van verplaatsing en de evolutie van de bergvorming te reconstrueren.

Samenvattend

De term plooibergen beschrijft bergen en bergketens waarvan de bovenste aardlagen sterk geplooid zijn door compressie. In moderne geologie wordt plooing meestal gezien als onderdeel van een groter mechanisch plaatje waarbij ook stuwbreuken, nappes en korstverdikking een rol spelen. Dat verklaart waarom sommige klassieke «plooibergen» complexere structuren blijken te zijn wanneer men ze in het licht van de platentektoniek bekijkt.

Convergentie van twee continentale platen.

Zelfs als bergen zijn afgesleten, is het bewijs te vinden in de overgebleven rotsen. Millook, Cornwall

Zagros bergketen, gezien vanuit de ruimte.

Voorbeelden

Het Juragebergte - een reeks subparallelle bergruggen die zijn gevormd door plooiing over een Trias-zoutbed als gevolg van stuwbewegingen toen de Alpen Europa binnendrongen.
De "Simpel gevouwen gordel" van het Zagrosgebergte in Iran - hier komen zowel stuw- als plooiingen voor. Deze bergketen, ongeveer 1.500 kilometer lang, is pas in de afgelopen vijf miljoen jaar gevormd. Uit de ondergrond rijzen oliereserves en enorme zoutvoorraden op. Ze komen tevoorschijn als zoute "gletsjers". Dit, en hun regelmatige plooiing, maakt deze bergen uniek in de wereld.
De Akwapim-Togo gebergten in Ghana
deel van de Appalachen in het oosten van de Verenigde Staten, bekend als de "Ridge-and-Valley Appalachians".

Verwante pagina's

Vouw (geologie)

Vragen en antwoorden

V: Wat zijn vouwbergen?

A: Plooibergen zijn bergen die voornamelijk gevormd worden door de effecten van plooiing op lagen in het bovenste deel van de aardkorst.

V: Waarom is de term "vouwgebergte" verouderd?

A: De term "vouwgebergte" is nogal verouderd omdat hij gebruikt werd voordat de platentektoniek goed begrepen werd.

V: Wat zijn berggordels?

A: Berggordels zijn bergketens die vroeger vouwgebergten werden genoemd.

V: Hoe worden berggordels gevormd?

A: Berggordels worden niet veroorzaakt door het plooien van de aardkorst. Het belangrijkste mechanisme dat een verdikking van de korst veroorzaakt op deze plaatsen van continent-continent-botsing langs de grens is het ontstaan van stuwingsbreuken.

V: Hoe worden plooibergen gevormd?

A: Plooibergen worden gevormd wanneer twee tektonische platen naar elkaar toe bewegen en worden meestal gevormd uit sedimentaire gesteenten die zich langs de randen van continenten hebben opgehoopt.

V: Wat gebeurt er met de geaccumuleerde gesteentelagen wanneer de platen en de continenten die erop liggen botsen?

Antwoord: Als de platen en de continenten die erop liggen botsen, kunnen de opeengehoopte gesteentelagen verkreukelen en vouwen zoals een tafelkleed dat over een tafel wordt geschoven, vooral als er een mechanisch zwakke basislaag is, zoals zout.

V: Wat is de belangrijkste oorzaak van vouwgebergten?

A: De belangrijkste oorzaak van vouwbergen is de beweging van twee tektonische platen naar elkaar toe op een convergente plaatgrens.

Zoek in de encyclopedie