Plantengallen: oorzaak, ontwikkeling en rol van insecten en mijten

Ontdek oorzaken, ontwikkeling en de cruciale rol van insecten en mijten bij plantengallen — hoe ze ontstaan, dienen als habitat en de impact op plantgezondheid.

Gallen zijn gezwellen of abnormale vergroeiingen aan bladeren, stengels, knoppen, bloemen of wortels van planten (en soms op andere organismen). Ze ontstaan door de reactie van plantweefsel op een stofwisseling of mechanische prikkel van een ander organisme. Veel verschillende groepen kunnen gallen veroorzaken, zoals parasieten en met name schimmels, bacteriën, insecten en mijten.

Wat is een plantengal?

Een plantengal is een lokale verandering in de normale groei van plantcellen. De weefsels reageren door extra celdeling (hyperplasie), vergroting van cellen (hypertrofie) of door de vorming van nieuwe cellen met een andere structuur. Gallen lijken vaak op goedaardige tumoren of op wratten, maar ze zijn geen kanker in de dierlijke zin: het is een plantgemedieerde vergroeiing die het resultaat is van interactie met een veroorzaker.

Herkenning en specificiteit

Veel gallen hebben kenmerkende vormen, kleuren en structuren. Daardoor kan de veroorzaker vaak worden ingeschat zonder het organisme zelf te zien. Dit geldt vooral voor gallen die door insecten en mijten worden gemaakt: een bepaalde galvorm is vaak specifiek voor één insect- of mijtensoort en voor één of enkele gastplantsoorten. Typen gallen zijn onder meer bladdentjes, holle bolletjes, stekelige of torpedo‑vormige uitgroeisels, zogeheten pouch‑ of „artichoke”‑gallen en erineum (harige)-gebieden.

Ontwikkeling van insectengallen

Insectengallen ontstaan meestal doordat insecten chemicaliën of mechanische prikkels in het plantweefsel injecteren of afzetten. Dit kan gebeuren bij het leggen van eieren, door het voeden van larven of door afscheidingen van volwassen dieren. De stoffen in speeksel of eierstokken kunnen plantengenen en hormoonhuishouding zo beïnvloeden dat de plant cellen anders laat delen en differentiëren.

• De belangrijkste mechanismen zijn stoffen die plantengroeihormonen nabootsen of het lokale hormoonevenwicht veranderen (bijvoorbeeld via auxinen of cytokininen), en effector-eiwitten die genexpressie in plantcellen veranderen.
• Het maken van een gal vereist vaak dat de insecten het juiste tijdstip van de plantcyclus benutten — meestal wanneer de celdeling toeneemt, bijvoorbeeld in het voorjaar in een gematigd klimaat. In tropische gebieden kan het groeiseizoen langer zijn en daarmee ook de periode waarin gallen gevormd kunnen worden.
• Nadat de gal is geïnduceerd, leven de larven of andere ontwikkelingsstadia vaak binnenin de gal totdat ze volgroeid zijn en uitvliegen of naar een volgend stadium overgaan. De gal dient zowel als voedselbron als als schuilplaats.

Rollen van insecten en mijten

Veel plantaardige gallen zijn het werk van gespecialiseerde insecten (bijv. galwespen, galmuggen, bladluizen, sommige tripsen) of van mijten (vooral eriophyide mijten). Deze organismen gebruiken de gal als:

• Microhabitat: een beschutte omgeving met minder blootstelling aan weersinvloeden;
• Voedselbron: de gal kan rijk zijn aan voedingsstoffen zoals geconcentreerd zetmeel, proteïnen en lipiden die speciaal worden aangelegd door de plant;
• Verminderde predatie: de fysieke wand van de gal biedt vaak bescherming tegen roofdieren en sommige parasitoïden (hoewel gespecialiseerde parasitoïden soms toch binnendringen);
• Ontwikkelingsplaats: de levenscyclus (eitje, larve, nimf, volwassen) wordt binnen of vlak bij de gal voltooid.

Specifieke voorbeelden en verschillen

Gallen verschillen sterk per veroorzaker en plantorgaan. Enkele voorbeelden:

• Galwespen (Cynipidae) produceren vaak hoorn- of bolvormige gallen op eiken of andere bomen.
• Galmuggen (Cecidomyiidae) veroorzaken meestal bladvormige of holle vlezige gallen.
• Eriophyide mijten kunnen fijne haren of viltachtige plekken (erineum) op bladeren induceren of bladranden laten rollen.
• Sommige bladluizen vormen complexe bostels of bladvormige gallen op wilg, populier of andere bomen.

Effect op de plant en het ecosysteem

Voor de gastplant zijn de gevolgen wisselend. Vaak zijn gallen vooral cosmetisch en veroorzaken ze weinig schade bij volwassen gezonde planten. Toch kunnen zware aantastingen leiden tot groeivertraging, bladverlies, misvorming van twijgen, verminderde bestuiving (bij gallen op bloemen) of in zeldzame gevallen dood van jonge planten. In landbouw en tuinbouw kunnen gallen economisch relevant zijn als ze de opbrengst of kwaliteit verminderen.

Ecologisch gezien vergroten gallen de biodiversiteit: ze vormen een bron van voedsel en schuilplaats voor de galmaker en trekken vaak gespecialiseerde parasitoïden, roofdieren en micro‑organismen aan. Sommige gallen bevatten microhabitats voor kleine ongewervelden en beïnvloeden daarmee lokale voedselwebben.

Herkenning, onderzoek en beheersing

Omdat veel gallen soortspecifiek zijn, kan je op basis van vorm, locatie en tijd van jaar vaak de veroorzaker vaststellen. Voor zekerheid kan men eieren of larven uit de gal ruimen en uitkweken of microscopisch onderzoek doen.

Beheersingsmaatregelen:

• Preventie: gezonde planten bevorderen, stress verminderen en resistente rassen kiezen.
• Mechanisch: aangetaste scheuten of bladeren vroegtijdig verwijderen en vernietigen om verspreiding te beperken.
• Biologisch: natuurlijke vijanden en parasitoïden ondersteunen kan de populatie van galvormers onder controle houden.
• Chemisch: systemische insecticiden kunnen effectief zijn als ze op het juiste moment worden toegepast (voor of tijdens de eitlegging/larvale fase) maar zijn vaak minder effectief wanneer de larven al binnenin de afgesloten gal zitten. Chemische bestrijding vereist zorgvuldigheid vanwege effecten op nuttige insecten.

Samenvattend

Gallen zijn door plant en gastheer tot stand gebrachte structuren die vaak voortkomen uit interacties met parasieten zoals schimmels, bacteriën, insecten en mijten. Veel insectengallen bieden de maker een beschermde habitat en voedselbron en ontstaan door chemische signalen van larven of volwassenen die de plantgroei manipuleren. Ondanks dat ze vaak onschuldig lijken, kunnen gallen ecologische en ook economische gevolgen hebben, en ze vormen een boeiend voorbeeld van gespecialiseerde co‑evolutie tussen planten en hun veroorzakers.

Vragen en antwoorden

V: Wat is een gal?

V: Hoe zijn plantengallen te vergelijken met goedaardige tumoren of wratten bij dieren?

V: Kan de oorzaak van een plantengal bekend zijn zonder dat het eigenlijke agens aanwezig is?

V: Wat is de rol van insectengallen op planten voor herbivore insecten?

V: Wat is de habitat en voedselbron voor de maker van de gal?

V: Hoe beschermen insectengallen insecten tegen roofdieren?

V: Hoe veroorzaken insecten gallen op planten?

Zoek op letter