Karl Duncker: biografie van een Duits Gestaltpsycholoog (1903–1940)

Karl Duncker (1903–1940) — biografie van een invloedrijke Duitse Gestaltpsycholoog: leerling van Wertheimer, Köhler en Koffka, verbanning, Cambridge, emigratie en tragisch einde.

Karl Duncker (Leipzig, 2 februari 1903 - 23 februari 1940) was een Duits psycholoog die vooral bekend is geworden als vertegenwoordiger van de Gestalt psychologie en als onderzoeker van probleemoplossing en creatieve (productieve) denkprocessen.

Tot 1935 was hij een student en assistent van de grondleggers van de Gestalt psychologie in Berlijn: Max Wertheimer, Wolfgang Köhler en Kurt Koffka. In 1935, verbannen door de Nazi's, kreeg hij een assistentschap aan de Universiteit van Cambridge bij Frederic Bartlett. Later emigreerde hij naar de VS, waar hij opnieuw assistent was van Köhler aan het Swarthmore College. In 1940 pleegde hij op 37-jarige leeftijd zelfmoord. Hij leed al enige tijd aan depressies en had professionele behandeling ondergaan.

Wetenschappelijk werk en belangrijkste ideeën

Duncker onderzocht vooral hoe mensen problemen oplossen en welke obstakels daar bij optreden. Vanuit de Gestalt-traditie beklemtoonde hij dat probleemoplossing niet alleen een optelsom is van losse onderdelen, maar gaat om het inzicht in de structuur van een situatie: hoe elementen tot een samenhangend geheel worden gevormd en hoe dat inzicht tot een oplossing leidt.

Zijn belangrijkste bijdragen kunnen als volgt worden samengevat:

• Functionele fixatie (functionele fixatie): Duncker beschreef het fenomeen waarbij mensen de bekende, gebruikelijke functie van een object niet loslaten, waardoor ze minder creatief zijn in het vinden van nieuwe toepassingen voor dat object. Dit begrip is sindsdien een sleutelbegrip geworden in onderzoek naar creatief denken en probleemoplossing.
• De studie van probleemoplossing: hij analyseerde hoe problemen worden gerepresenteerd in het denken en hoe omstructurering van die representatie tot plotseling inzicht (een “aha”-ervaring) kan leiden.
• Praktische experimentele taken: hij ontwierp herkenbare experimentele problemen, waarvan het bekendste het zogenaamde “kaarsenprobleem” (candle problem) is — een eenvoudige opgave die duidelijk maakt hoe functionele fixatie creatieve oplossingen kan blokkeren.

Invloed en nalatenschap

Dunckers ideeën vormden een brug tussen de klassieke Gestaltpsychologie en later onderzoek naar cognitieve processen, creativiteit en probleemoplossing. Begrippen als functionele fixatie worden nog steeds veelvuldig gebruikt in psychologie, onderwijs en ontwerpdenken om te verklaren waarom mensen soms moeite hebben met het bedenken van nieuwe of ongebruikelijke oplossingen.

Persoonlijk en context

Zijn leven en werk werden sterk beïnvloed door de politieke situatie in Duitsland in de jaren 1930: als Joods-geïnvesteerde of als iemand die door het naziregime werd bedreigd (afhankelijk van bronnen) moest hij zijn land ontvluchten, wat zijn loopbaan en persoonlijke situatie zwaar belastte. Zijn voortijdige dood in 1940 maakte een abrupt einde aan een veelbelovende wetenschappelijke loopbaan; veel van zijn invloed is sindsdien via collega's en latere publicaties voortgezet.

Duncker wordt herinnerd als een scherp analyticus van probleemstructuren en als een van de belangrijke figuren die de Gestaltbenadering hielpen doorwerken in de hedendaagse opvattingen over denken en creativiteit.

Prestaties

Duncker bedacht de term functionele fixatie in visuele perceptie en probleemoplossing. Dit beschrijft de moeilijkheden die voortkomen uit een deel van een probleem dat normaal een vaste functie heeft. In het probleem moet de vaste functie veranderd worden om tot de waarneming of oplossing te komen.

In zijn "kaarsenprobleem" werd de situatie bepaald door de voorwerpen: een doos kaarsen, een doos punaises en een boek lucifers. De opdracht was de kaarsen aan de muur te bevestigen zonder bijkomende elementen. De moeilijkheid van dit probleem vloeit voort uit de functionele vastheid van de kaarsendoos. Het is een houder in het probleem, maar moet worden gebruikt als een plank in de oplossing.

Andere voorbeelden van dit soort problemen zijn:

• een elektromagneet moet worden gebruikt als onderdeel van een slinger
• een tak van een boom moet worden gebruikt als gereedschap
• een baksteen moet gebruikt worden als presse-papier
• er moet een andere betekenis van een woord worden gevonden die verschilt van de betekenis in de context van de zin

Het kaarsen probleem (Karl Duncker, 1945).

Zoek op letter