Opus in de muziek: betekenis, opusnummers en voorbeelden

Alles over opus: betekenis, opusnummers en duidelijke voorbeelden (Beethoven, Mozart) — begrijp hoe composities worden genummerd en geduid in de muziekgeschiedenis.

Opus (kort: op.) achter de titel van een muziekstuk betekent letterlijk "werk". Het dient om een compositie te nummeren: het eerste uitgegeven of gecatalogeerde werk van een componist krijgt doorgaans het nummer "opus 1", het volgende "opus 2" enzovoort. In notatie zie je vormen als "Op. 26", "op.26" of "op. 26".

Opusnummers: wat ze wél en niet zeggen

Opusnummers helpen om een compositie binnen het oeuvre van één componist te identificeren, maar ze zijn geen betrouwbare indicatie van de exacte volgorde waarin werken zijn gecomponeerd. Tot rond het einde van de 18e eeuw kregen alleen werken die werden uitgegeven een opusnummer. Ook later werden veel opusnummers door uitgevers toegekend en kunnen ze dus afwijken van de daadwerkelijke schrijfvolgorde.

Soms bevat één opus meerdere afzonderlijke stukken. Een bekende gewoonte is dat een uitgever verzamelwerkjes onder één opusnummer uitgeeft (bijvoorbeeld een set etudes of liederen). Anderzijds zijn er werken die nooit een officieel opusnummer kregen; die noemt men vaak "Werke ohne Opuszahl" (WoO) — een aanduiding die vooral bij Beethoven en enkele anderen gebruikt wordt.

Postume en onvolledige nummers

• Op. posth. of postuum: het betekent dat het opus postuum is uitgegeven, dus na de dood van de componist.
• WoO (Werke ohne Opuszahl): werken zonder opusnummer, vaak later gecatalogiseerd.

Wanneer opusnummers misleidend kunnen zijn

Omdat uitgevers, en niet altijd de componist zelf, de nummers toekenden, en omdat sommige werken pas lang na compositie werden uitgegeven, kun je aan opusnummers niet altijd precies aflezen wanneer iets geschreven is. Bovendien gebruikte een componist soms herhaaldelijk hetzelfde opusnummer of groepeerde verschillende werken onder één opusnummer.

Andere catalogussystemen

Voor componisten die geen consistente opusnummering hebben of bij wie veel werken niet zijn uitgegeven, maakten musicologen volledige catalogi en gaven die speciale nummers. Dat maakt het makkelijker om werken ondubbelzinnig aan te duiden. Enkele veelgebruikte voorbeelden:

• Mozart — Köchel-nummers (K of KV), opgesteld door Ludwig von Köchel; Mozart’s nummers lopen tot in de zeshonderden.
• Johann Sebastian Bach — BWV (Bach-Werke-Verzeichnis).
• Joseph Haydn — Hoboken-catalogus (Hob.).
• Franz Schubert — Deutsch-nummers (D.).
• Antonio Vivaldi — RV (Ryom Verzeichnis).

Deze catalogi zijn essentieel wanneer opusnummers ontbreken of onbetrouwbaar zijn.

Voorbeelden ter verduidelijking

Beethoven schreef veel pianosonates. Zijn pianosonate in A flat major met het opusnummer op.26 is een vroege sonate; vele jaren later schreef hij opnieuw een pianosonate in A-groot die het opusnummer 110 (op.110) kreeg. Daardoor kun je uit die opusnummers afleiden dat op.26 eerder in zijn carrière ontstond dan op.110, maar dit is niet altijd zo duidelijk bij andere componisten.

Bij Mozart ontbreken opusnummers bijna geheel. De Köchel-catalogus lost dat op: zo kun je duidelijk onderscheid maken tussen bijvoorbeeld zijn Symfonie in G-klein K183 en zijn Symfonie in G-klein K550.

Een composer kan ook meerdere korte werken onder één opusnummer uitgeven. Bijvoorbeeld, een opus van Chopin of Mendelssohn kan uit meerdere etudes of liederen bestaan — elk deel heeft dan geen eigen opusnummer maar een nummering binnen dat opus (bv. Op.10 nr.3).

Taal en meervoud

In het Engels is het meervoud van "opus" vaak "opuses"; het Latijnse meervoud is "opera", maar dat woord is in de muziek al bezet voor dramatische zangwerken, wat verwarring schept. In het Nederlands spreekt men daarom vaak gewoon van "opusnummers", "werken" of behoudt men het enkelvoud "opus" als men over meerdere werken spreekt.

Het woord in bredere betekenis

Los van de strikte muzikale aanduiding wordt "opus" ook algemeen gebruikt voor het werk van een kunstenaar: "Dit opus is gecomponeerd door Chopin." Het begrip magnum opus duidt het grootste of belangrijkste werk van een maker aan.

Samengevat: een opusnummer is een nuttig hulpmiddel om stukken binnen het oeuvre van een componist terug te vinden, maar het is geen absoluut bewijs voor de compositiedatum. Voor werken zonder (betrouwbaar) opusnummer bestaan gespecialiseerde catalogi die die leemte opvullen.

Zoek op letter