De Variscaanse orogenese (ook wel Hercynische orogenese genoemd) is een belangrijke bergbouwkundige gebeurtenis uit het late Palaeozoïcum. Ze ontstond door de botsing van continentale massa's — voornamelijk Euramerica (Laurussia) en Gondwana — tijdens de uiteindelijke samenstelling van het supercontinent Pangaea. Deze samenvoeging werd mogelijk door de sluiting van oceaangebieden (zoals de Rheïsche Oceaan) en het opduiken, vouwen en samenvoegen van kleinere microcontinenten en terranes.

Tectonische oorzaken en tijdsbestek

De Variscaanse orogenese vond voornamelijk plaats in het Devoonse en het Carboonse tijdvak (grofweg ca. 380–300 miljoen jaar geleden), met piekmomenten in het Laat-Devoon en het Vroeg–Tardio Carboon. Subductie, continentale botsingen en accretie van microcontinenten leidden tot intensieve plooiing, verplaatsing langs grote overschuivingsvlakken en regionale metamorfose. Tegelijkertijd trad grootschalige magmatische intrusie op, waardoor veel Variscische granieten in de korst werden geïnjecteerd.

Geologische kenmerken

Typische kenmerken van de Variscaanse gebergtevorming zijn:

  • uitgebreide plooiing en verplaatsing (thrusting) van sedimentaire pakketten;
  • regionale metamorfose van gesteenten tot schist en gneis;
  • intrusies van graniet en andere stollingsgesteenten;
  • vorming van herziene (herrezen) massieven en structuren die later als harde kern overbleven;
  • ontstaan van bekken met afzetting van Carbonische gesteenten, inclusief uitgebreide moerassen en steenkoolafzettingen.

Voorbeelden en verspreiding

De Variscische orogenese heeft sporen nagelaten over grote delen van Europa, Noord-Afrika en — via verwante orogenetische fasen — in Noord-Amerika. Enkele duidelijke overblijfselen zijn:

  • Appalachen (Noord-Amerika) — delen ervan zijn gevormd tijdens de gelijklopende alleghany-fase die samenhangt met de Pangaea-assemblage;
  • Centraal Massief (Frankrijk);
  • Pyreneeën (oorspronkelijke Variscische structuren werden later opnieuw beïnvloed door de alpine bewegingen);
  • Sardinië, het Rijnmassief en het Armoricaanse massief;
  • Anti-Atlas (Marokko) — een opvallend voorbeeld van Variscische activiteit in Noord-Afrika;
  • andere Variscische fragmenten zijn zichtbaar in Cornwall & Brittany (Zuidwest-Engeland), de Ardennen, het Boheemse massief en delen van het Iberisch Massief.

Veel van deze oude bergketens zijn sinds het Mesozoïcum door erosie en latere tektonische gebeurtenissen afgebrokkeld en verspreid over het huidige aardoppervlak.

Rol bij de vorming en latere evolutie van Pangaea

De Variscaanse orogenese speelde een centrale rol in de finale fase van de opbouw van Pangaea. Tegen het einde van het Carboon en in het Perm werden de continenten grotendeels samengevoegd. In de Triasperiode lag Pangaea als één samenhangend landblok dat zich uitstrekte van gebieden rond de evenaar tot hoge breedtegraden; later, tijdens het Mesozoïcum, zorgde het opengaan van oceanen — met name de vorming van de Atlantische Oceaan — ervoor dat Pangaea uiteenviel en de voormalige Variscische gordels verschilden en verspreid raakten over de moderne continenten.

Economische betekenis en latere heractivering

Variscische structuren zijn belangrijk voor natuurlijke hulpbronnen. In veel regio’s zijn ertslagen (zoals lood-zink, tin en wolfraam), gesteenten geschikt voor natuursteen en uitgebreide steenkoollagen (Carbonische afzettingen) van economisch belang. Tijdens latere orogenesen, met name de alpiene orogenese, zijn sommige Variscische structuren opnieuw geactiveerd; daardoor zijn in bepaalde gebieden oudere Variscische reliëfs opgeheven of verder vervormd.

Vergelijking met de alpiene orogenese

De hogere en jongere bergketens die we heden ten dage kennen — zoals de Alpen, het Himalaya-gebergte en de meeste reuzenketens — zijn het resultaat van de veel jongere alpiene orogenese, die plaatsvond vanaf het laat Mesozoïcum en vooral in het Kenozoïcum. Variscische bergen zijn veel ouder; wat van hen overblijft zijn verwerings- en erosieresiduen, massieven en structuren die vaak minder hoog zijn maar geologisch zeer belangrijk voor het begrip van de continentaalgeologische geschiedenis.

Samengevat is de Variscaanse (Hercynische) orogenese een sleutelgebeurtenis in de geschiedenis van de aardkorst: ze droeg bij aan de samenstelling van Pangaea, liet uitgebreide metamorfische en magmatische sporen achter en bepaalde in sterke mate het latere landschap, de grondstoffen en de tectonische opbouw van grote delen van Europa en aangrenzende regio’s.