De gewone eider (Somateria mollissima) is een grote zee-eend. Hij leeft aan de noordelijke kusten van Europa, Noord-Amerika en Oost-Siberië. Hij broedt in Arctische en sommige noordelijke gematigde gebieden. Hij overwintert verder naar het zuiden in gematigde gebieden. Daar kan hij grote zwermen vormen op de kustwateren. Hij kan vliegen met snelheden tot 113 km/h (70 mph).
Beschrijving
De gewone eider is een van de grootste zee-eenden. Volwassen mannetjes hebben een contrasterende tekening: meestal wit op de rug en flanken, met zwarte buik en witte kop met een groenachtige nekstreek. Vrouwtjes zijn bruin gespikkeld en goed gecamoufleerd, wat helpt bij het broeden op vaak open of schaarse nestplaatsen. De vogel heeft een relatief dikke snavel en een stevig lichaam dat hem geschikt maakt voor het duiken en opwarmen van koud water.
- Lengte: doorgaans ongeveer 50–70 cm.
- Spanwijdte: ongeveer 80–110 cm.
- Gewicht: varieert per geslacht en seizoen; mannetjes zijn zwaarder dan vrouwtjes.
Voedsel en foerageergedrag
De gewone eider duikt om voedsel te zoeken en voedt zich vooral met schaal- en ongewervelden zoals kreeftachtigen, weekdieren (mosselen, kokkels) en soms kleine vissen. Hij is een efficiënte schelpdiereter: met de snavel en de poten wroet hij in de bodem of pikt hij schelpen open. Eiders foerageren vaak in relatief ondiep kustwater en vormen soms grote groepen op voedselrijke plaatsen.
Broeden en voortplanting
Broedgebieden liggen in het hoge noorden; de vrouwtjes bouwen een ondiep nest op de grond, vaak vlak bij de kust of op rotsachtige eilanden. De nestkom wordt bekleed met veren die de vrouwtjes uittrekken van hun eigen borst — het beroemde eiderdon — wat uitstekende isolatie biedt voor de eieren en later de kuikens.
- Legselgrootte: meestal 3–8 eieren.
- Broedtijd: vrouwtjes broeden alleen en de incubatie duurt ongeveer 24–26 dagen.
- Jonge vogels: kuikens zijn precocial en verlaten het nest binnen een dag na het uitkomen; ze kunnen meteen zwemmen en worden door de moeder begeleid naar voedselrijke wateren.
Gedrag en sociale structuur
De gewone eider is sociaal buiten het broedseizoen en vormt vaak grote roepende groepen op het water. Tijdens het broedseizoen zijn vrouwtjes solitairter en zeer beschermend tegenover hun nest en jongen. Mannetjes blijven niet altijd bij de broedende vrouwtjes; in veel populaties verlaten ze de vrouwtjes nadat de paring heeft plaatsgevonden.
Verspreiding en migratie
De soort komt voor langs de noordelijke kusten van Europa, Noord-Amerika en Oost-Siberië en broedt in Arctische en noordelijke gematigde gebieden. In de wintermaanden trekt de eider vaak naar zuidelijker gelegen kustwateren en kan hij daar in grote aantallen voorkomen. De exacte trekroute en overwinteringsgebieden variëren per populatie.
Bedreigingen en bescherming
De gewone eider staat internationaal niet als ernstig bedreigd (IUCN: Least Concern), maar lokale populaties kunnen kwetsbaar zijn. Belangrijke bedreigingen zijn:
- verontreiniging van kustwateren (olievervuiling heeft grote effecten op zeevogels);
- verstoring van broedplaatsen door menselijke activiteiten of predatie door vossen, meeuwen en andere roofdieren;
- klimaatverandering, die de beschikbaarheid van voedsel en broedgebieden kan beïnvloeden;
- verlies van habitat door ontwikkeling langs kusten.
Beschermingsmaatregelen bestaan uit het beschermen van belangrijke broed- en overwinteringsgebieden, het reguleren van eendenjacht waar van toepassing en het duurzaam beheer van eiderdon-rapen (traditioneel verzamelen van donsvlokken nadat vrouwtjes zelf die hebben aangelegd).
Relatie met mensen
Mensen waarderen de gewone eider vooral vanwege het eiderdon, een zeer warm en licht materiaal dat van oudsher gebruikt wordt als vulling voor dekbedden en kleding. In sommige gebieden bestaat een traditie van duurzaam rapen: bewoners verzamelen donsvlokken uit verlaten nesten nadat de kuikens zijn uitgekomen. Dit draagt soms zelfs bij aan lokale bescherming van broedplaatsen.
Interessante feiten
- De gewone eider kan snel vliegen — tot ongeveer 113 km/h.
- Kuikens zijn al snel onafhankelijk in vergelijking met veel andere vogels en kunnen binnen korte tijd na uitkomen zwemmen en foerageren.
- Sommige kolonies zijn zeer traditioneel en lokaal belangrijk voor cultuur en economie.
De gewone eider is een opvallende, robuuste zee-eend die zowel ecologisch als cultureel een belangrijke rol speelt in noordelijke kustgebieden. Lokale bescherming en verantwoord beheer van kusthabitats helpen deze soort te behouden voor toekomstige generaties.
