Bitis — Afrikaanse adders (geslacht): 14 soorten, kenmerken en verspreiding

Ontdek Bitis: 14 Afrikaanse adders, hun unieke kenmerken, giftigheid en verspreiding in Afrika en het zuidelijke Arabisch schiereiland.

Bitis is een geslacht van giftige adders die voorkomen in Afrika en het zuidelijke Arabische schiereiland. Deze groep bevat zowel enkele van de grootste als enkele van de kleinste adders ter wereld. Er zijn momenteel 14 erkende soorten binnen het geslacht. Bitis‑slangen worden vaak aangeduid als "Afrikaanse adders" of gewoon "Afrikaanse slangen" en zijn karakteristiek door hun gedrongen, zware bouw en cryptische tekening. 

Belangrijkste kenmerken

• Lichaamsbouw: Bitis‑soorten hebben doorgaans een korte, brede en massieve lichaamsbouw met een duidelijk driehoekige kop die afsteekt van de nek.
• Huid en tekening: de schubben zijn grof gekield en de kleurpatronen zijn vaak goed gecamoufleerd (bruin, geel, grijs, zwart). Sommige soorten hebben opvallende koptekeningen of "hoorns" boven de ogen of neus.
• Tanden en gif: als vertegenwoordigers van de familie Viperidae hebben Bitis‑slangen opvouwbare hoektanden (solenoglyfe tanden) waarmee ze gif injecteren. Het gif is meestal hemotoxisch en cytotoxisch: het beschadigt weefsels en kan ernstige lokale weefselschade en systemische effecten veroorzaken. Enkele soorten (bijv. de Gabon‑adder) leveren grote hoeveelheden gif en staan bekend om hun gevaar voor de mens.
• Voeding en jacht: het zijn overwegend achtervolg‑ of hinderlaagpredatoren die zich voeden met knaagdieren, vogels, amfibieën en soms andere reptielen. Veel soorten liggen op de loer en vertrouwen op camouflage en snelle slagen.
• Voortplanting: Bitis‑slangen zijn vivipaar (levendbarend): vrouwtjes baren volledig ontwikkelde jongen. Aantal jongen en duur van de draagtijd variëren per soort.
• Gedrag: veel soorten zijn traag en geduldig; bij verstoring tonen sommige defensief gedrag zoals opblazen, sissen en heftig bijtgedrag. Anderen zijn schuw en proberen te vluchten.

Verspreiding en habitat

Bitis komt voor in diverse biotopen in Afrika (van noordelijke savannes tot vochtige regenwouden en droge woestijngebieden) en in delen van het zuidelijke Arabische schiereiland. De verschillende soorten zijn aangepast aan uiteenlopende leefomstandigheden:

• bossen en rivieroevers (bijv. sommige soorten als Bitis nasicornis),
• savannes en graslanden (o.a. Bitis arietans),
• woestijnachtige streken zoals de Namib (o.a. Bitis peringueyi),
• bergachtige gebieden (o.a. Bitis atropos).

Soorten — voorbeelden en bijzonderheden

Het geslacht telt 14 erkende soorten; enkele goed bekende en ecologisch of medisch belangrijke voorbeelden zijn:

• Bitis arietans — de gewone of "puff" adder: wijdverspreid, verantwoordelijk voor veel bijtincidenten in Afrika.
• Bitis gabonica — de Gabon‑adder: een van de zwaarste en meest massieve adders, bekend om zijn lange hoektanden en grote gifopbrengst.
• Bitis nasicornis — neushoornadder: kleurrijke, bosbewonende soort met opvallende tekening.
• Bitis peringueyi — Peringuey's adder: een kleine woestijnbewoner uit de Namib met zandkleurige camouflage.
• Bitis caudalis — de "horned adder": herkenbaar aan een kleine neushoornachtige uitsteeksel op de snuit.
• Bitis atropos — bergadder: voorkomend in hogere, koelere gebieden en met specifieke gedrags- en ecologische aanpassingen.
• Bitis albanica — Albany adder: zeldzame soort met lokale bedreigingen.

Relatie tot mensen en veiligheid

• Beten: veel Bitis‑soorten kunnen bijten als ze zich bedreigd voelen; sommige beten zijn levensbedreigend zonder snelle medische behandeling. Lokale medische voorzieningen in endemische gebieden gebruiken vaak polyvalente antiserums tegen giftige slangen of specifieke antivenomen wanneer beschikbaar.
• Preventie en behandeling: voorkom beten door afstand te houden, goede verlichting en bescherming (schoenen, handschoenen) bij wandelingen in slangenhabitats, en nooit te proberen een wilde slang te hanteren. Bij een beet: direct medische hulp zoeken, rustig blijven en het gebeten ledemaat immobiliseren — volg altijd richtlijnen van medische professionals.
• Perceptie en beheer: Bitis‑slangen worden vaak gedood door mensen uit angst; daarnaast lijden sommige populaties onder habitatverlies en fragmentatie.

Bescherming en status

De beschermingsstatus varieert per soort: sommige zijn wijdverspreid en relatief talrijk, andere zijn zeldzaam of hebben een beperkt verspreidingsgebied en worden bedreigd door verlies van habitat en vervolging. Lokale en internationale behoudsmaatregelen, inclusief onderzoek naar populaties en educatie van lokale gemeenschappen, zijn belangrijk voor het behoud van kwetsbare soorten.

Samenvattend

Bitis is een ecologisch en medisch belangrijk geslacht van Afrikaanse adders, met een grote variatie in grootte, habitat en levenswijze. Ze spelen een rol als predatoren in hun ecosystemen, maar vormen ook een risico voor mensen in gebieden waar mens en slang elkaar kruisen. Respect voor deze dieren, kennis over hun gedrag en toegankelijke medische zorg zijn essentieel om zowel mensen als slangen te beschermen.

Vragen en antwoorden

V: Waar komen Bitis adders voor?

V: Wat is Bitis?

V: Hoeveel soorten Bitis zijn er op dit moment?

V: Hoe staat Bitis algemeen bekend?

V: Welk geslacht bevat de grootste en kleinste adders ter wereld?

V: Zijn Bitis adders giftig?

V: In welk werelddeel komen Bitis adders voor?

Zoek op letter