Braam (Rubus): eetbare vrucht — beschrijving, soorten en verspreiding

Ontdek de braam (Rubus): eetbare vruchten, kenmerken, meer dan 375 soorten, habitat en verspreiding. Herken, pluk en beheer deze wijdverspreide struik.

De braam is een eetbare vrucht van een van de verschillende soorten uit het geslacht Rubus van de Rosaceae-familie. De braamstruik wordt in Groot-Brittannië "bramble" genoemd, maar in het westen van de V.S. wordt "caneberry" de term die zowel voor bramen als voor frambozen wordt gebruikt.

Het is een wijdverspreide en welbekende groep van meer dan 375 soorten die zich voortplanten door apomixis. Ze zijn inheems op het hele gematigde noordelijke halfrond en in Zuid-Amerika. De braam wordt ongeveer 3 m hoog. Hij maakt een eetbare zwarte vrucht, bekend onder dezelfde naam. De plant verdraagt zeer goed arme grond.

De plant zet zijn sterke wortels af tussen tuinhagen en struiken. Hij groeit snel en neemt snel onbebouwde plaatsen over. In sommige delen van de wereld, zoals in Australië, Chili, Nieuw-Zeeland en het noordwesten van Noord-Amerika, worden sommige bramensoorten als onkruid beschouwd.

Beschrijving

Bramen zijn meestal houtige heesters of kruipende/klimmende struiken met slanke stengels (canes) die vaak voorzien zijn van stekels of doorns. De stengels kunnen rechtopstaand, boogvormig of kruipend zijn. Veel soorten vormen tweejarige canes: in het eerste jaar (primocaan) groeit een bladdragende stengel, in het tweede jaar (florocaan) bloeit en draagt die stengel vrucht.

Bladeren zijn meestal samengesteld (meestal 3–7 deelblaadjes), variërend per soort. De bloemen zijn vaak wit tot lichtroze, met vijf kroonbladeren, en verschijnen in het late voorjaar tot de vroege zomer. De vrucht is geen bes maar een samengesteld vruchtje: een trosje kleine steenvruchtjes (drupeletjes) die samen de herkenbare braam vormen. Rijpe bramen zijn meestal zwart of donkerpaars en rijk aan sap.

Soorten en taxonomie

Het geslacht Rubus is zeer complex door frequente hybridisatie, variabele voortplantingswijzen (waaronder apomixis) en verschillende ploidieniveaus. Daardoor is het aantal erkende soorten en variëteiten groot en soms onderwerp van discussie. Bekende groepen in Europa zijn onder andere het Rubus fruticosus-aggregate (de gewone braamensoorten). Omdat bramen en frambozen nauw verwant zijn, worden ze in sommige regio's onder een gedeelde naam genoemd (zie hierboven).

Verspreiding en habitat

Bramen komen van nature voor in gematigde streken van het noordelijk halfrond en sommige soorten in delen van Zuid-Amerika. Ze groeien op randzones van bossen, in heggen, ruigten, bermen, braakliggend terrein en andere open tot halfbeschaduwde plaatsen. De soortengroep is tolerant voor arme en goed doorlatende gronden, maar doet het ook goed op vochtiger, voedzame plekken.

Ecologie

• Bloemen trekken veel bestuivers aan, zoals bijen en zweefvliegen, die belangrijk zijn voor de bestuiving van de bloemen.
• Rijpe vruchten zijn een voedselbron voor vogels, kleine zoogdieren en insecten en spelen een rol in zadenverspreiding.
• Door hun dichte groei en doornige structuur bieden bramen beschutting en nestgelegenheid voor diverse dieren.

Gebruik door mensen

Bramen worden veel gebruikt in de keuken: vers eten, in jams, gelei, taartvullingen, smoothies en likeuren. Ze zijn rijk aan vitamine C, vezels en antioxidanten, met een matige hoeveelheid suikers. Traditioneel worden ook braambladeren gebruikt voor kruidenthee (onder meer als tonicum of mild samentrekkend middel).

Teelt en verzorging

• Standplaats: zonnig tot halfschaduwrijk; vruchtzetting en smaak verbeteren vaak in de zon.
• Grond: bij voorkeur goed doorlatend en humusrijk; veel soorten verdragen arme grond, maar opbrengst stijgt bij voedzame bodem.
• Planten en vermeerdering: naast zaaien kunnen bramen gemakkelijk vermeerderd worden door scheuren, afleggen (wederopslag van laagliggende takken) en stekken. Omdat sommige soorten apomictisch zijn, blijven nakomelingen genetisch vaak gelijk.
• Snoei: bij veel rassen snoeit men in de winter dode of oude canes weg; bij fruittelers wordt vaak uitgezocht welke canes blijven voor de volgende vruchtperiode.

Plagen, ziekten en beheer

Bramen kunnen last hebben van schimmels (zoals roest en vruchtrot), bacteriën, en insecten (zoals bladluizen en een aantal kever- en rupsensoorten). In gebieden waar ze invasief gedrag vertonen (bijvoorbeeld in Australië, Chili, Nieuw-Zeeland en delen van Noord-Amerika), vormen ze dichte, moeilijk te verwijderen struwelen die inheemse flora overwoekeren en landbouw belemmeren. Beheersmaatregelen bestaan uit mechanische verwijdering, bewerkingen die wortelopslag voorkomen en, waar verantwoord, selectief gebruik van herbiciden; preventie en vroege opsporing zijn belangrijk om verspreiding te beperken.

Praktische tips voor de tuin

• Plant bramen op een afstand zodat ze kunnen uitgroeien; gebruik wortelbegrenzer of plant in bakken als verspreiding ongewenst is.
• Voor een goede oogst ondersteun vaak de canes met draden of rekken; voorkom dat ze op de grond kruipen en rotten.
• Oogst bramen wanneer ze volledig gekleurd en zacht zijn; ze zijn bederfelijk en bewaren kort.

Samenvatting

De braam is een veelzijdige en algemeen bekende plantengroep binnen het geslacht Rubus. Met meer dan 375 soorten, een sterke neiging tot apomixis en een brede verspreiding (inclusief delen van Zuid-Amerika), speelt de braam een belangrijke rol in zowel cultuurhistorisch als ecologisch opzicht. In tuinen levert de plant smakelijke vruchten en waarde voor bestuivers en fauna; in sommige gebieden is beheer nodig vanwege het invasieve karakter.

Vragen en antwoorden

V: Wat is een braam?

V: Hoe wordt een braamstruik in Groot-Brittannië genoemd?

V: Hoe worden bramen en frambozen in het westen van de VS genoemd?

V: Waar komen bramen oorspronkelijk voor?

V: Hoe hoog wordt een bramenplant?

V: Verdraagt een bramenplant goed arme grond?

V: Worden bramensoorten in sommige delen van de wereld als onkruid beschouwd?

Zoek op letter