Amicus curiae: betekenis, rol en invloed van de 'vriend van de rechtbank'
Ontdek wat een amicus curiae is, welke rol en invloed de 'vriend van de rechtbank' heeft, wanneer amicus briefs meerwaarde bieden en hoe rechters beslissen.
Een amicus curiae (letterlijk: vriend van de rechtbank; meervoud, amici curiae) is iemand die geen partij is in een zaak en informatie aanbiedt die van invloed is op de zaak, maar die niet door een van de partijen is gevraagd om een rechtbank bij te staan. Dit kan gebeuren in de vorm van een juridisch advies, een getuigenis of een geleerde verhandeling (de amicus brief). Het is een manier om punten van zorg naar voren te brengen die door de rechtstreeks bij de zaak betrokken partijen over het hoofd zouden kunnen worden gezien. De beslissing om de informatie al dan niet toe te laten, wordt aan de rechter overgelaten. De uitdrukking amicus curiae is juridisch Latijn.
Wat is de bedoeling van een amicus curiae?
Het doel van een amicus curiae is om de rechter te helpen een zaak beter te begrijpen door aanvullende informatie, deskundigheid of een breder maatschappelijk of beleidsmatig perspectief te bieden. Een amicus richt zich vaak op:
- beleids- of maatschappelijke gevolgen van de uitspraak;
- vergelijkende rechtsopvattingen of internationale praktijken;
- technische of wetenschappelijke kennis die niet bij de partijen aanwezig is;
- belangen van derden (bijvoorbeeld kwetsbare groepen) die niet door partijen worden vertegenwoordigd.
Vormen en voorbeelden
Een amicus kan verschijnen in verschillende vormen:
- Amicus brief: een schriftelijke bijdrage met juridische argumenten of feitenanalyses.
- Getuigenis of deskundigenverklaring: toelichting over technische kwesties.
- Mondelinge toelichting: in sommige procedures wordt toestemming gegeven voor een korte mondelinge bijdrage.
- Door de rechtbank benoemde amicus: een onafhankelijke deskundige die door de rechter wordt aangewezen om te adviseren of feitenonderzoek uit te voeren.
In landen zoals de Verenigde Staten is het indienen van amicus briefs bij hogere rechtbanken (bijv. het Supreme Court) gebruikelijk. Ook het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en het Europees Hof van Justitie kennen geregeld bijdragen van derden. In sommige civielrechtelijke landen, waaronder Nederland, komen dergelijke bijdragen minder frequent voor, maar zijn zij wel mogelijk of bestaan er vergelijkbare instituties (zoals interventie door belanghebbenden of het optreden van een benoemde deskundige).
Rol en invloed op rechtszaken
- Informatieve functie: amici kunnen feiten, statistieken of expertise aandragen die partijen niet voorleggen.
- Juridische oriëntatie: zij kunnen wijzen op relevante precedenten, rechtsvergelijking en beleidsargumenten.
- Publieke of beleidsbeïnvloeding: amicus-brieven kunnen rechters wijzen op brede maatschappelijke belangen en zo de uitkomst of de motivering van een oordeel beïnvloeden.
- Beperkte beslissingsmacht: hoewel amici invloedrijk kunnen zijn, blijft de beslissing over toelaatbaarheid en gewicht van hun bijdrage bij de rechter liggen; zij zijn geen partijen en hebben geen procesrechten zoals het recht op beroep gericht op hun bijdrage.
Toelating en grenzen
Of een rechtbank een amicus toelaat en in hoeverre zij wordt gehoord, hangt af van de regels en de discretie van de rechter. Veelvoorkomende criteria zijn:
- relevantie van de bijdrage voor de beslissende rechtsvragen;
- toegevoegde waarde ten opzichte van wat partijen hebben ingebracht;
- tijdigheid (tijdig indienen zodat het proces niet onnodig wordt vertraagd);
- onpartijdigheid of deskundigheid van de indiener.
Sommige rechtbanken hanteren formele regels voor derde-bijdragen (bijvoorbeeld inzendtermijnen, maximale lengte en procedurele voorwaarden). In andere gevallen beslist de rechter per situatie of hij een amicusbrief in behandeling neemt.
Verschil met interventie en met de advocaat-generaal
Het is belangrijk amicus curiae te onderscheiden van andere rollen:
- Interventie: een derde die zich als partij voegt bij een procedure omdat die derde direct of materieel belang heeft. Interventie geeft meestal meer procesrechten dan een amicus.
- Advocaat-generaal / procureur-generaal: in sommige rechtsstelsels (zoals bij het Europees Hof van Justitie of in cassatiezaken) geeft een onafhankelijke raadsman een officieel advies aan de rechtbank. Dat advies is institutioneel en niet gelijk aan een solicited of unsolicited amicus-brief door derden.
Wie kunnen amici zijn?
Amici komen vaak uit diverse hoeken:
- ngo's en maatschappelijke organisaties;
- wetenschappelijke instellingen en onafhankelijke deskundigen;
- beroeps- en brancheverenigingen;
- bedrijven of bedrijfscollectieven;
- overheden of andere staten (vooral bij internationale rechtscolleges).
Praktische tips voor het opstellen van een amicus brief
- Wees bondig en concreet: rechters waarderen beknoptheid en duidelijkheid.
- Focus op nieuwe aspecten: vermijd louter herhaling van argumenten van partijen.
- Onderbouw beweringen met betrouwbare bronnen en feiten.
- Verklaar mogelijke belangen en conflicten van de indiener duidelijk.
- Controleer de toepasselijke gerechtelijke regels en termijnen voordat u indient.
Ethiek en transparantie
Transparantie over de identiteit van de indiener en diens belangen is essentieel. Een amicus moet vermijden de schijn van partijdigheid te wekken en moet, waar relevant, bekendmaken wie de bijdrage financiert of ondersteunt. Rechters wegen ook in hoeverre een amicus een legitieme, onafhankelijke bijdrage levert.
Conclusie
Een amicus curiae biedt rechtbanken de mogelijkheid aanvullende informatie en invalshoeken te ontvangen die het juridische debat verrijken en het besluitvormingsproces kunnen verbeteren. De waarde ervan hangt af van de relevantie, deskundigheid en onpartijdigheid van de bijdrage, en van de bereidheid van de rechtbank die bijdrage toe te laten. In sommige rechtsstelsels is het een gangbaar instrument; in andere rechtssystemen gelden strengere of andere mechanismen om derden bij een procedure te betrekken.
Geschiedenis
De amicus curiae praktijk kwam voor in het Romeinse recht. Zij speelde een belangrijke rol in zowel het Engelse gewoonterecht als het Amerikaanse rechtssysteem. Later werd zij ingevoerd in het internationaal recht, met name op het gebied van de mensenrechten. Tegenwoordig wordt het gebruikt door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Het wordt ook gebruikt in de Inter-Amerikaanse Commissie voor de rechten van de mens, het Inter-Amerikaanse Hof voor de rechten van de mens, het Hof van Justitie van de Europese Unie en het Speciale Tribunaal voor Libanon.
Presentatie
De situatie die het vaakst in de pers wordt vermeld, is die waarin een belangengroep een memorie indient in een zaak voor een hof van beroep waarin zij geen procespartij is. Beroepszaken zijn gewoonlijk beperkt tot de feitelijke gegevens en argumenten van de lagere rechtbank waartegen beroep is aangetekend. Gewoonlijk concentreren advocaten zich op de feiten en argumenten die voor hun cliënten het gunstigst zijn. Wanneer een zaak ruimere implicaties kan hebben, zijn amicus curiae pleidooien een manier om die implicaties naar voren te brengen, zodat de mogelijk ruime rechtsgevolgen van rechterlijke beslissingen niet uitsluitend zullen afhangen van de partijen die rechtstreeks bij de zaak betrokken zijn.
In vooraanstaande zaken zijn amici curiae over het algemeen organisaties met aanzienlijke juridische budgetten. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld dienen non-profitorganisaties voor juridische belangenbehartiging, zoals de American Civil Liberties Union, de Landmark Legal Foundation, de Pacific Legal Foundation en andere, vaak dergelijke brieven in om te pleiten voor of tegen een bepaalde wetswijziging of interpretatie. Indien een beslissing gevolgen kan hebben voor een gehele bedrijfstak, kan het zijn dat ook andere ondernemingen dan de procespartijen hun bezwaren kenbaar willen maken. In de Verenigde Staten behandelen federale rechtbanken vaak zaken betreffende de grondwettigheid van staatswetten. Daarom kunnen staten als amici curiae pleidooien indienen wanneer hun wetten waarschijnlijk in het geding zijn, zoals in de zaak McDonald v. Chicago van het Hooggerechtshof, toen tweeëndertig staten onder auspiciën van Texas (en Californië onafhankelijk) dergelijke pleidooien indienden.
Amici curiae die geen pleidooien indienen, presenteren vaak een academisch perspectief op de zaak. Krantenredacties, blogs en andere opiniestukken kunnen wellicht de beslissingen van het Hooggerechtshof beïnvloeden als de facto amici curiae. Zij worden echter technisch niet als amici curiae beschouwd, omdat zij geen materiaal bij het Hof indienen, geen verlof hoeven aan te vragen, en geen garantie hebben dat zij zullen worden gelezen.
Het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten oordeelt
Het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten heeft speciale regels voor amicus curiae briefings die moeten worden ingediend in zaken die bij hem aanhangig zijn. Regel 37 van het Hooggerechtshof bepaalt onder meer dat een dergelijke brief moet gaan over "relevante zaken" die niet door de partijen zijn behandeld en "van aanzienlijk nut kunnen zijn". Op de omslag van een amicus brief moet worden vermeld welke partij de brief steunt, of de brief alleen een bevestiging of een omkering steunt. Het Hof eist ook, onder meer, dat alle niet-gouvernementele amici degenen vermelden die een geldelijke bijdrage tot de voorbereiding of de indiening van de memorie hebben geleverd. De memories moeten in brochureformaat worden opgesteld en 40 exemplaren moeten aan het Hof worden betekend.
In het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten is, tenzij de amicus wordt ingediend door de federale regering (of een van haar functionarissen of agenten) of een Amerikaanse staat, in het algemeen toestemming van de rechter (door middel van een motie van verlof) of wederzijdse instemming van de partijen vereist. Een amicus curiae toestaan om een pleidooi te houden, wordt als "buitengewoon" beschouwd.
In de Wereldhandelsorganisatie
De rol van amicus curiae briefs in het geschillenbeslechtingssysteem van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) is omstreden. De controverse vloeit voort uit het gouvernementele karakter van WTO-geschillen. Aangezien alleen WTO-leden toegang hebben tot het systeem, zijn alle niet-leden, zoals niet-gouvernementele organisaties (NGO's), uitgesloten en hebben zij geen recht om te worden gehoord. De enige manier voor hen om een bijdrage te leveren aan een WTO-besluit is dus door middel van amicus curiae briefs.
Vragen en antwoorden
V: Wat betekent de term "amicus curiae"?
A: De term "amicus curiae" betekent "vriend van de rechtbank" in juridisch Latijn.
V: Wie is een amicus curiae in een rechtszaak?
A: Een amicus curiae is iemand die geen partij is in een rechtszaak, maar informatie geeft die de zaak beïnvloedt.
V: Wat is het doel van een amicus curiae?
A: Het doel van een amicus curiae is om zaken naar voren te brengen die mogelijk over het hoofd gezien worden door de partijen die direct bij de zaak betrokken zijn.
V: Wat zijn de verschillende vormen die een amicus curiae kan aannemen?
A: Een amicus curiae kan de vorm aannemen van een juridisch advies, een getuigenis of een geleerde verhandeling (de amicus brief).
V: Kan een amicus curiae door een van de partijen gevraagd worden om een rechtbank bij te staan?
A: Nee, een amicus curiae wordt door geen van de partijen gevraagd om een rechtbank bij te staan.
V: Wie beslist of de door een amicus curiae verstrekte informatie wordt toegelaten?
A: Het is aan de rechtbank om te beslissen of de door een amicus curiae verstrekte informatie wordt toegelaten.
V: Is het gebruikelijk dat amici curiae juridisch advies en getuigenissen geven?
A: Ja, het is gebruikelijk dat amici curiae juridisch advies en getuigenissen geven om de rechtbank te helpen bij het nemen van een beslissing.
Zoek in de encyclopedie