Hamas (Arabisch: حماس, acroniem van Harakat al-Muqawama al-Islamiyya, Arabisch: حركة المقاومة الاسلامية, letterlijk "Islamitische Verzetsbeweging") is een Palestijnse soennitische islamistische paramilitaire organisatie. Zij werd in 1987 tijdens de Eerste Intifada opgericht door Ahmed Yassin en Abdel Aziz al-Rantissi als de Gazaanse tak van de organisatie Moslimbroederschap in Egypte. Bij de Palestijnse verkiezingen van 2006 kreeg Hamas 74 van de 132 zetels in het parlement en controleert het de Gazastrook. De groep wil een Palestijnse staat opbouwen op basis van islamitische waarden in het gebied dat nu Israël, de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook is. Hamas erkent de staat Israël niet.

Geschiedenis en ontwikkeling

Hamas ontstond aan het eind van 1987 als een lokaal georganiseerde tak van de Moslimbroederschap tijdens de Eerste Intifada. In de jaren daarna groeide de beweging zowel politiek als militair. Bekende oprichters en leiders waren onder anderen Ahmed Yassin en Abdel Aziz al-Rantissi; beiden werden later door Israël gedood (2004). Andere belangrijke figuren zijn Khaled Meshaal, die lange tijd de politieke leiding vanuit ballingschap voerde, Ismail Haniyeh (voormalig premier en later partijleider) en Yahya Sinwar, een invloedrijke leider in de Gazastrook.

Belangrijke mijlpalen:

  • 1987: oprichting tijdens de Eerste Intifada.
  • 1990s–2000s: opbouw van zowel sociale diensten als een gewapende vleugel; deelname aan de Tweede Intifada met aanslagen en raketbeschietingen.
  • 2006: verrassende overwinning bij de Palestijnse parlementsverkiezingen.
  • 2007: gewelddadige machtsconfrontatie met Fatah, waarna Hamas de feitelijke controle over de Gazastrook verwierf en Fatah voornamelijk de Westelijke Jordaanoever bleef besturen.
  • 2008–heden: meerdere grootschalige gewapende conflicten met Israël en perioden van wapenstilstand.

Ideologie en politieke doelen

De ideologie van Hamas combineert Palestijns nationalisme met islamistische principes. De groep streeft naar een Palestijnse staat waarin islamitische waarden een centrale rol spelen. Traditioneel heeft Hamas de legitimiteit van de staat Israël niet erkend; dat uitgangspunt stond centraal in het oorspronkelijke handvest (1988). In 2017 publiceerde Hamas een nieuw politiek document dat sommige standpunten nuanceerde—zoals het accepteren van een Palestijnse staat binnen de grenzen van 1967 als tijdelijke regeling—maar het document vermeldt geen erkenning van Israël en blijft kritisch ten opzichte van zionisme.

Structuur en activiteiten

Hamas kent meerdere takken en structuren:

  • Politiek bestuur — de politieke bureau's (inclusief exilstructuren) en lokale bestuursorganen in Gaza.
  • Gewapende vleugel — de Izz ad-Din al-Qassam Brigades, verantwoordelijk voor militaire operaties tegen Israël. Deze groep voert raketbeschietingen, guerilla-acties en andere militaire acties uit.
  • Maatschappelijke diensten — scholen, ziekenhuizen, liefdadigheidsorganisaties en andere sociale voorzieningen die veel steun in de Palestijnse samenleving opleverden en hielpen bij de politieke legitimiteit van Hamas.
  • Administratie in Gaza — sinds 2007 bestuurt Hamas de Gazastrook en is verantwoordelijk voor openbare diensten, wetgeving en handhaving daar.

Geweld, controverse en mensenrechtelijke kwesties

De activiteiten van Hamas omvatten zowel politieke als gewelddadige middelen. Tijdens de Tweede Intifada maakten zelfmoordaanslagen en andere aanslagen deel uit van het geweld. Later kwam de nadruk meer te liggen op raketten en grensconfrontaties met Israël. Israël en verschillende internationale organisaties hebben ook gerichte aanvallen uitgevoerd op Hamas-leiders en infrastructuur.

Hamas wordt door een aantal landen en internationale organisaties als terroristische organisatie aangemerkt, wat gevolgen heeft voor diplomatieke betrekkingen en financiële transacties. Tegelijkertijd beschouwen sommige staten en actoren Hamas als een legitieme verzetsbeweging of als een belangrijke gesprekspartner in het streven naar een politieke oplossing.

Er zijn omvangrijke beschuldigingen en zorgen geuit over schendingen van internationaal humanitair recht en mensenrechten tijdens geweldsuitbarstingen aan beide zijden. Ook wordt Hamas ervan beschuldigd binnen bevolkte gebieden te opereren, wat volgens critici de veiligheid van burgers in gevaar brengt; Hamas ontkent systematisch instructies te geven die opzettelijk burgers als menselijke schilden zouden gebruiken.

Politieke rol en bestuur van Gaza

Na de parlementaire overwinning in 2006 en de gewelddadige breuk met Fatah in 2007 heeft Hamas de feitelijke macht in de Gazastrook. Als bestuurlijke macht heeft Hamas te maken met complexe uitdagingen:

  • economische blokkades en beperkte import- en exportmogelijkheden;
  • beperkte toegang voor hulpgoederen en mobiliteit van mensen;
  • verantwoordelijkheid voor openbare diensten terwijl middelen beperkt zijn;
  • internationale isolatie en afhankelijkheid van regionale steun.

Relaties en financiering

Hamas onderhoudt relaties met verschillende regionale actoren. Traditioneel waren Iran en bepaalde Golflanden belangrijke bronnen van steun—zowel financieel als materieel—hoewel deze relaties in de loop der jaren fluctueerden vanwege politieke en geopolitieke verschuivingen. Qatar en Turkije hebben ook politieke en financiële steun verleend, en sommige landen bieden diplomatieke kanalen.

Financiering van Hamas komt uit diverse bronnen: belastingen en heffingen in Gaza, donaties uit de Gazagemeenschap en de diaspora, en steun van buitenlandse staten en privédonoren. Tegelijkertijd hebben sancties en internationale controles de toegang tot sommige bronnen beperkt.

Internationale positie en vredsperspectieven

De internationale gemeenschap is verdeeld in de benadering van Hamas. Voorstanders van onderhandelingen benadrukken dat Hamas een belangrijke actor is in elk Palestijns-Israëlisch vredsproces omdat het controle heeft over grote delen van het Palestijnse grondgebied en over aanzienlijke publieke steun. Tegenstanders wijzen op het geweld tegen burgers en op het ontbreken van erkenning van Israël als essentiële belemmeringen voor onderhandelingen.

Vooruitzichten voor een duurzame vrede hangen samen met bredere politieke ontwikkelingen: interne Palestijnse verzoening tussen Hamas en Fatah, regionale diplomatieke veranderingen, en de bereidheid van alle partijen om politieke compromissen te sluiten.

Humanitaire gevolgen

Het gouvernen van Gaza door Hamas, gecombineerd met herhaalde conflicten en blokkades, heeft geleid tot langdurige humanitaire problemen voor de bevolking van de Gazastrook: hoge werkloosheid, beperkte toegang tot schoon water en medische zorg, schade aan infrastructuur en aanzienlijke vluchtelingenstromen binnen het gebied tijdens escalaties.

Huidige situatie en toekomst

Hamas blijft een centrale actor in het Israëlisch-Palestijnse conflict. De organisatie balanceert tussen politieke verankering binnen de Palestijnse maatschappij, gewapende confrontatie, en pogingen tot internationale diplomatie. De toekomst van Hamas is afhankelijk van veel factoren: interne politieke ontwikkelingen binnen Palestina, veranderingen in regionale steun, internationale druk en de dynamiek van het conflict met Israël.

Door de complexe en dynamische aard van de situatie geldt dat ontwikkelingen snel kunnen verlopen. Voor actuele feiten en cijfers over recente conflicten, humanitaire omstandigheden en diplomatieke stappen is het aan te raden recente bronnen en rapporten te raadplegen.