Inprenting: fase-gevoelig leren en hechting bij dieren en mensen
Inprenting: ontdek fase-gevoelig leren en hechting bij dieren en mensen — hoe kritieke periodes gedrag, ouderbinding en overleving beïnvloeden.
Inprenting is een term uit de ethologie en de psychologie die een speciale vorm van snel, vrijwel automatisch leren beschrijft. Het gaat om een leerproces dat vooral vroeg in het leven plaatsvindt en sterk afhankelijk is van een beperkte tijdsperiode: daarom wordt het ook wel fase-gevoelig leren genoemd. Tijdens inprenting raakt een jong dier gefixeerd op een specifiek signaal (zicht, geluid of beweging) en volgt of herkent dat signaal later als belangrijk.
Kenmerken van inprenting
Belangrijke eigenschappen van inprenting zijn onder andere:
- Het treedt op in een beperkte, vaak vroeg postnatale periode (de zogenaamde kritieke of gevoelige periode).
- Het is snel en heeft vaak blijvende effecten: wat eenmaal is ingeprent kan de voorkeuren en het gedrag langdurig sturen.
- Het wordt mede mogelijk gemaakt door aangeboren neigingen en instinctieve reacties, in combinatie met de verhoogde leergevoeligheid in die levensfase.
Voorbeelden bij dieren
De bekendste vorm is de zogenoemde filial-inprenting: kuikens van vogels inprenten zich op hun ouders kort na het uitkomen en volgen hen om bescherming en voedsel te krijgen. Dit is duidelijk waarneembaar bij watervogels zoals eenden en ganzen, waarvan de jongen na het verlaten van het nest vaak in een rij achter de ouder(s) aan lopen — op het land én op het water.
Historisch werd inprenting al vroeg beschreven: de 19e-eeuwse amateurbioloog Douglas Spalding rapporteerde vroege waarnemingen bij kippen. In de 20e eeuw deden de ethologen Oskar Heinroth, Konrad Lorenz en Niko Tinbergen baanbrekend werk. Lorenz toonde bijvoorbeeld aan dat ganzenkuikens die met een broedmachine waren grootgebracht, binnen een korte 'kritieke periode' (bij zijn experimenten ongeveer 13–16 uur na uitkomen) inprenten op de eerste geschikte bewegende stimulus die ze zien. In beroemde foto's volgden jonge ganzen vaak Lorenz — of specifiek zijn waadschoenen — omdat zij daarop waren ingeprent.
Inprenting is niet beperkt tot ouderherkenning. Er bestaan ook vormen zoals seksuele inprenting (waarbij een jong later een voorkeur ontwikkelt voor kenmerken van soortgenoten waarmee het is opgegroeid), habitat- of voedselinprenting en sociale inprenting. De mate en het soort inprenting verschillen per soort en ecologische context.
Inprenting en mensen
In de menselijke ontwikkeling gebruikt men de term soms om het vroege proces aan te duiden waarbij een baby leert wie de verzorger(s) zijn. In de baarmoeder kan een ongeboren kind al stemmen en ritmes herkennen; na de geboorte helpt vroege herkenning van geur, gezicht en stem bij het vormen van de eerste bindingen.
Echter, bij mensen is het begrip anders dan bij veel vogelsoorten: menselijke hechting is complexer en minder rigide. De ontwikkelingspsychologie (bijvoorbeeld het werk van John Bowlby en Mary Ainsworth) spreekt daarom vaker over hechting en over gevoelige perioden voor sociale ontwikkeling in plaats van van een korte, onomkeerbare kritieke periode zoals bij sommige vogels. Menselijke hechting is beïnvloedbaar door omgeving, cultuur en voortdurende interacties met verzorgers.
Toepassingen en gevolgen
Inprenting heeft praktische gevolgen in zowel onderzoek als natuurbeheer:
- In wetenschappelijk onderzoek gebruikt men inprentingsexperimenten om leerprocessen en sociale voorkeuren te bestuderen.
- Bij natuurbeschermingsprojecten en herintroducties kan onbedoelde inprenting op mensen problematisch zijn: dieren die op verzorgers inprenten, hebben moeite zelfstandig te overleven. Daarom worden methoden als 'puppet-rearing' (opvoeden met poppen die ouderkenmerken imiteren) en minimale menselijke interactie toegepast.
- De film Winged Migration (Le Peuple Migrateur) gebruikte inprenting bewust: jonge vogels werden ingeprent op verzorgers die opvallende gele jassen droegen en hoorns gebruikten, waarna de vogels getraind werden om met ultralight-vliegtuigen mee te vliegen.
Onderzoek en neurowetenschappelijke achtergrond
Onderzoek laat zien dat inprenting samenhangt met snelle, vroegtijdige veranderingen in de hersenen: verhoogde plasticiteit maakt dat bepaalde prikkels snel vaste neurale patronen kunnen vormen. De exacte neurale mechanismen verschillen per soort en zijn onderwerp van lopend onderzoek. Belangrijk is dat zowel genetische aanleg als vroegtijdige ervaring samen bepalen hoe en wanneer inprenting plaatsvindt.
Samenvattend
Inprenting is een snel en levenslang invloedrijk leerproces dat vooral vroeg in het leven voorkomt en vaak leidt tot blijvende voorkeuren voor specifieke personen, vormen of locaties. Het speelt een duidelijke rol bij vele diersoorten — vooral vogels — en heeft parallellen met, maar ook belangrijke verschillen ten opzichte van, menselijke hechting. Begrip van inprenting is zowel van fundamenteel belang voor gedragsbiologie als praktisch relevant voor dierenwelzijn en natuurbehoud.
Afdrukken houdt de familie bij elkaar
Eendenkuikens in de rij
Nieuw-Zeelandse Paradijs Shelduck met eendenkuikens
Bedrukte ganzen en kranen die met een ultralicht vliegtuig vliegen
Vragen en antwoorden
V: Wat is inprenting?
A: Inprenting is een vorm van leren die optreedt wanneer een organisme een sterke band vormt met een ander organisme of object tijdens een kritieke periode kort na de geboorte.
V: Wat zijn enkele voorbeelden van inprenting?
A: Voorbeelden van inprenting zijn eendjes die hun moeder volgen, babyganzen die hun ouders herkennen en menselijke zuigelingen die zich aan hun verzorgers hechten.
V: Hoe werkt inprenting?
A: Inprenting werkt door associaties te vormen tussen bepaalde prikkels en gedragingen. Tijdens de kritieke periode leert het organisme bepaalde prikkels in zijn omgeving te herkennen en erop te reageren. Dit gedrag wordt instinctief als het na verloop van tijd door herhaling en versterking wordt versterkt.
V: Is inprenting blijvend?
A: Ja, als een dier eenmaal is ingeprent op een voorwerp of een ander organisme, blijft dit gedrag levenslang bestaan, tenzij het actief wordt afgeleerd of vervangen door nieuw gedrag via conditionering of andere middelen.
V: Zijn er risico's verbonden aan inprenting?
A: Ja, als tijdens de kritieke periode de verkeerde stimulus wordt aangeboden, kan ongepast gedrag worden aangeleerd dat op lange termijn negatieve gevolgen kan hebben voor de ontwikkeling van het dier. Daarom is het belangrijk ervoor te zorgen dat in deze periode alleen positieve prikkels worden aangeboden om later mogelijke problemen te voorkomen.
V: Kunnen mensen worden ingeprent?
A: Ja, ook mensen kunnen worden ingeprent, hoewel dit meestal in de vroege kinderjaren gebeurt en niet kort na de geboorte zoals bij dieren. Kinderen kunnen bijvoorbeeld taal leren van hun ouders of voorkeuren ontwikkelen op basis van wat ze thuis of op school om zich heen zien.
Zoek in de encyclopedie