De Atchison, Topeka en Santa Fe Railway (rapportagemerk ATSF) (vaak aangeduid als de Santa Fe of AT&SF) was een grote spoorwegmaatschappij in de Verenigde Staten. De maatschappij werd officieel opgericht op 11 februari 1859 met het doel Atchison en Topeka, Kansas, te verbinden met Santa Fe, New Mexico. Om vervoer en vestiging in het spoorweggbied te stimuleren richtte ATSF vastgoedkantoren op en verkocht zij landbouwgrond als middel om verkeer en inkomsten te genereren. Ondanks de naam bediende de hoofdspoorweg nooit rechtstreeks Santa Fe, New Mexico, omdat het terrein te ruw bleek; een aftakking vanuit Lamy bereikte uiteindelijk Santa Fe.
In de beginjaren speelde de spoorweg een belangrijke rol bij de kolonisatie en economische ontwikkeling van Kansas. Veel inkomsten kwamen uit de landbouw (met name tarwe) en uit de veehandel: tegen september 1872 werden grote kuddes vee vanuit Texas naar markten en overslagplaatsen als Wichita en Dodge City gedreven en per spoor verder vervoerd. De spoorlijn bereikte in 1873 de grens tussen Kansas en Colorado en in 1876 Pueblo, Colorado. Later, in 1880, werd Albuquerque aangesloten.
Ontwikkeling, expansie en beleid
De ATSF breidde zich in de decennia na de oprichting verder naar het westen uit en verbond het Middenwesten met het zuidwesten en uiteindelijk de Pacifische kust. Naast het aanleggen van spoorlijnen ontwikkelde de maatschappij ook commerciële activiteiten die het spoorvervoer ondersteunden: zij stimuleerde vestiging langs de lijnen, verkocht onderdelen van haar landgrant-terreinen aan boeren en beleggers en ontwikkelde steden en stations tot handelscentra. Deze combinatie van infrastructuur en vastgoedbeleid was kenmerkend voor veel grote Amerikaanse spoorwegmaatschappijen uit de 19e eeuw.
Passagiersdiensten, toerisme en dienstverlening
ATSF verwierf bekendheid door hoogwaardige passagiersdiensten en door samen te werken met de Fred Harvey Company, die langs de routes restaurants, stationscafés en hotels exploiteerde (de zogenaamde "Harvey Houses"). Deze samenwerking verbeterde het comfort van reizigers en hielp bij de promotie van toerisme naar het zuidwesten van de Verenigde Staten, met name naar bestemmingen in New Mexico en Arizona. De maatschappij voerde beroemde passagierstreinen die de long-distance reizigerstransporten verzorgden; voor haar passagierstreinen ontwikkelde Santa Fe een herkenbare en aantrekkelijke huisstijl (onder meer de iconische "Warbonnet"-liveries op locomotieven).
Technische vernieuwing en activiteiten in de 20e eeuw
In de eerste helft van de 20e eeuw moderniseerde ATSF haar materieel en infrastructuur: spoorlijnen werden verbeterd, rangeer- en overslagfaciliteiten uitgebreid en locomotieven gemoderniseerd. Vanaf de jaren 1930 en vooral na de Tweede Wereldoorlog vond grootschalige omschakeling van stoom- naar dieseltractie plaats, wat de efficiëntie verbeterde en de operationele kosten verlaagde. Tijdens de oorlog speelde de spoorweg een cruciale rol in het vervoer van troepen en materiaal.
Terugloop van passagiersdiensten en overname door Amtrak
Zoals bij veel Amerikaanse spoorwegmaatschappijen nam na de Tweede Wereldoorlog het aantal langeafstandspassagiers af door de opkomst van de auto en het vliegtuig. In 1971 nam de federale maatschappij Amtrak de meeste intercity-passagiersdiensten in de Verenigde Staten over; ATSF leverde materieel en routes aan Amtrak en bleef zich concentreren op het goederenvervoer.
Goederenvervoer, markten en economische betekenis
ATSF was altijd sterk gericht op goederenvervoer: landbouwproducten (zoals tarwe), vee, grondstoffen, intermodaal transport en later ook containers, auto-onderdelen en kolen vormden belangrijke bronnen van inkomsten. De ligging van de spoorlijnen en de verbindingen tussen landbouwgebieden, mijnbouwgebieden en havens maakten de maatschappij tot een belangrijke schakel in de nationale en regionale economie.
Fusie en erfenis
De Atchison, Topeka & Santa Fe Railway eindigde formeel op 31 december 1996, toen zij fuseerde met de Burlington Northern Railroad tot de Burlington Northern and Santa Fe Railway (BNSF). De fusie maakte deel uit van een bredere consolidatiegolf in de spoorwegsector die bedoeld was om schaalvoordelen en operationele efficiëntie te vergroten. Veel van de voormalige Santa Fe-lijnen en faciliteiten blijven sindsdien in gebruik binnen BNSF, terwijl andere trajecten zijn omgebouwd of opgeheven.
Nalatenschap en cultuur
De naam "Santa Fe" leeft voort in spoorweghistorie en populaire cultuur: historische stations, museumlocomotieven, modelspoor en verzamelobjecten herinneren aan de ongemaliseerde positie die ATSF in de Amerikaanse spoorweggeschiedenis innam. De samenwerking met de Fred Harvey Company en de promotie van het zuidwesten droegen bij aan het beeld van de regio in de toeristische en culturele verbeelding. Architectuur en stations in Pueblo, Albuquerque en andere steden dragen nog altijd sporen van die periode.
De geschiedenis van de ATSF illustreert hoe spoorwegen meer waren dan vervoersbedrijven: ze waren ook bouwers van steden, aanjagers van landbouw- en mijnbouwontwikkeling en vormgevers van regionale economieën en cultuur.