Runderen (Rundvee) — kenmerken, levenswijze en gebruik door de mens

Het woord vee wordt in het Engels al zo'n 1000 jaar gebruikt en de betekenis is veranderd. In boeken zoals de King James Version van de Bijbel wordt het woord gebruikt voor allerlei soorten boerderijdieren, waaronder paarden, schapen en geiten. Het woord komt van het Oudfranse woord, chattels, dat alle dingen betekent die een persoon bezit.

Het woord rundvee wordt zowel gebruikt voor sommige wilde dieren als voor gedomesticeerde runderen. Tot de wilde runderen behoren de waterbuffel uit Zuidoost-Azië, de muskusos en de yak uit Centraal-Azië, de bizon van Noord-Amerika en Europa en de Afrikaanse buffel. De laatste oerossen, wilde runderen van Europa, werden in 1627 in Mazovië, Polen, gedood.

• In dit artikel wordt het woord vee op de moderne manier gebruikt.
• Dit artikel gaat over het gedomesticeerde landbouwhuisdier, en niet over de wilde runderen die nog in sommige delen van de wereld voorkomen.
• Het woord "hoofd" wordt door boeren gebruikt wanneer zij het aantal stuks vee tellen dat zij bezitten. Een boer kan zeggen: "Op mijn land lopen 5.000 stuks vee." Een "hoofd" betekent één, maar de term "één stuks vee" wordt meestal niet gebruikt. Het is gemakkelijker om te zeggen "één koe".

Vee woordenschat

De woordenschat van de koe is heel eenvoudig, hij bestaat uit moo en mo. Beide worden vaak gebruikt om met elkaar te communiceren.

Een intact mannelijk rund wordt een stier genoemd. Een jong mannelijk rund wordt een os genoemd. Een volwassen vrouwtje dat ten minste één of twee kalveren heeft gebaard, wordt een koe genoemd. Een jong rund tussen de geboorte en het spenen wordt een kalf genoemd. Twee of meer van deze jonge runderen zijn kalveren. Een vrouwtje dat nog nooit een kalf heeft gehad, wordt een vaars genoemd (spreek uit als "heffer"). Afkalven is het ter wereld brengen van een kalf door een koe of een vaars.

Omdat er maar heel weinig stieren nodig zijn om met veel koeien en vaarzen te fokken en een complete kudde te vormen, worden de meeste mannelijke runderen gebruikt voor het vlees. Ze worden gecastreerd door de testikels te verwijderen om te voorkomen dat ze andere koeien en vaarzen kunnen voortbrengen, en om de mannelijke kenmerken die bij stieren gebruikelijk zijn, weg te nemen. Een mannelijk rund dat is gecastreerd voordat het de puberteit heeft bereikt, wordt een os genoemd. Een os is een mannelijk rund dat na de puberteit is gecastreerd en dat wordt afgericht en gebruikt voor trekkracht, zoals het trekken van een ploeg of een wagen. Runderen kunnen hoornloos zijn, d.w.z. twee benige punten die aan weerszijden van de kop van een dier uitkomen, één aan elke kant, of hoornloos, d.w.z. dat er geen hoorns groeien maar dat er een enigszins puntige poll is aan de top van de kop van een koe.

Het bijvoeglijk naamwoord dat wordt gebruikt om iets aan te duiden dat op een koe of een os lijkt, is "rund".

De woorden "koe", "stier" en "kalf" worden ook gebruikt om enkele andere grote dieren aan te duiden die niet verwant zijn aan runderen, zoals olifanten, elanden en walvissen.

Runderen komen over de hele wereld voor, van het uiterste noorden van Canada en Rusland tot het droge binnenland van Australië. Het enige continent waar ze niet voorkomen is Antarctica. Verschillende soorten en rassen runderen zijn geschikt voor verschillende omgevingen. Bos indicus-runderen, zoals het Brahman-ras, zijn geschikt voor subtropische en tropische gebieden, terwijl Bos taurus-runderen, zoals het Angus-ras, meer geschikt zijn voor gematigde of koudere klimaten. Hun grote brede hoeven zijn goed in zowel natte gebieden als droog grasland. Hun harige vacht wordt in de winter veel langer en heeft een extra pluizige laag om de warmte vast te houden. In de lente werpen ze deze extra laag af ter voorbereiding op de hete zomer die voor de deur staat. De meeste runderen, behalve die van de ondersoort Bos indicus, hebben geen zweetklieren in hun huid, maar hun natte neus is een nuttig koelsysteem. Ze kunnen ook hijgen als een hond.

Runderen kunnen een hele reeks geluiden maken, van een zacht "loeien" tot een laag grommen als waarschuwing of om vrouwtjes aan te trekken, vooral bij stieren. Als ze boos of overstuur zijn, kunnen ze heel hard bulderen of gillen. Men zegt dat kalveren gillen, koeien loeien en stieren brullen.

Runderen zijn herbivoren, wat betekent dat het plantenetende dieren zijn (voornamelijk gras). Het eten van gras wordt "grazen" genoemd. Ze hebben een zeer sterke tong en sterke ondertanden die hen helpen bij het grazen. In tegenstelling tot een paard hebben runderen geen bovenvoorkiezen. Een koe slikt vaak gras in zijn geheel door. Nadat een koe zijn buik vol heeft gegeten en is gaan rusten, braken ze het gras uit hun maag weer uit in hun mond en kauwen ze het opnieuw met hun zeer grote achtertanden om het verder af te breken. Dit wordt "kauwen" genoemd. Andere herkauwers zoals herten, schapen en geiten doen dit ook. Paarden doen dat niet. Dit betekent dat runderen niet zo veel voedsel nodig hebben als paarden, ook al zijn ze ongeveer even groot.

Runderen zijn herkauwers, wat betekent dat zij een maag met verschillende kamers hebben, waardoor hun voedsel efficiënter wordt verteerd. De maag van een koe heeft vier kamers: de netmaag, de pens, de omasum en de lebmaag. De netmaag staat bekend als de "hardwarematige" maag, omdat hij voornamelijk wordt gebruikt als opslagplaats voor harde dingen die de koe per ongeluk zou kunnen inslikken, zoals spijkers, stenen en andere voorwerpen. De pens is de grootste kamer in de maag van een herkauwer, en bij runderen kan hij tot 50 liter voer bevatten. Het is de kamer waar de fermentatie plaatsvindt om te helpen het gras af te breken dat de koe heeft gegeten. De omasum, ook wel "vele hopen" genoemd, is een compartiment dat al het water dat zich heeft opgehoopt door de vertering die in de pens heeft plaatsgevonden, uitperst of absorbeert. De vierde kamer is de lebmaag, die qua functie vergelijkbaar is met de maag van de mens, en daarom de "echte maag" wordt genoemd.

Koeien hebben "borsten", uiers genaamd, die samengevoegd zijn in een grote zak, vaak roze van kleur, die tussen de achterpoten hangt. De uier is verdeeld in vier delen, of kwartieren, elk met een grote speen die het kalf met zijn mond kan grijpen om eraan te zuigen. Een paar dagen voor de geboorte van een kalf beginnen koeien met de melkproductie en zij kunnen melk blijven produceren wanneer zij opnieuw gedekt worden en wanneer zij zwanger zijn van hun volgende kalf. Vaarzen produceren geen melk, tenzij ze hun eerste kalf ter wereld hebben gebracht. Melkkoeien hebben doorgaans veel grotere uiers dan vleeskoeien, en daarom produceren dit soort koeien meestal meer melk dan wat nodig is om één kalf te voeden. Melkkoeien zijn vrouwelijke runderen die worden gehouden om veel melk te produceren voor menselijke consumptie. Vleeskoeien daarentegen zijn vrouwelijke runderen die worden gebruikt om vanaf de geboorte een kalf groot te brengen dat later in zijn leven voor de vleesproductie wordt gebruikt. Beide soorten koeien zullen melk blijven produceren zolang er vraag naar is, hetzij door het kalf, hetzij door de melkmachine, hetzij door de mens die ze met de hand melkt. Wanneer er geen melk meer van hen nodig is, exploderen ze niet: ze "drogen gewoon op", waarbij de melk die ze produceren door hun lichaam wordt geabsorbeerd of weer opgenomen. Koeien zijn ongeveer 9 maanden drachtig, ofwel gemiddeld 280 dagen.

Stieren kunnen vaak woest en gevaarlijk zijn, vooral in de aanwezigheid van hun kudde koeien en vaarzen. In het wild vechten ze vaak met elkaar om het paarrecht en om hun kudde koeien, en gebruiken ze hun hoorns om elkaar te doorboren. Sommige stieren vechten tot de dood erop volgt, andere stieren vechten tot een van de stieren besluit weg te lopen. Ze beschermen de kuddes ook tegen andere dieren, zoals wolven, jakhalzen, beren, tijgers en leeuwen. Op boerderijen zijn stieren meestal stiller en volgzamer en kunnen ze door hun eigenaar aan een neusriem worden geleid, maar ze kunnen agressief zijn tegen andere stieren en tegen vreemde mensen of dieren die te dicht bij zijn kudde zouden kunnen komen. Melkstieren zoals Jerseys en Holsteins zijn meestal agressiever dan stieren van vleesrassen zoals Hereford en Angus. Niet alle runderen hebben hoorns. Stieren zonder hoorns vechten door elkaar met hun kop te slaan op de kop, nek, zij of buik van de ander, en zullen hun kop gebruiken om elkaar te duwen.

Om bovengenoemde redenen worden de meeste mannelijke runderen naar de slacht gestuurd terwijl zij nog kalveren zijn of worden zij gecastreerd zodat zij veel minder kans lopen om met elkaar te vechten of agressief te zijn tegen de landbouwer die hen opvoedt, waardoor zij veiliger zijn om te hanteren en te houden totdat het tijd is om hen naar de markt te sturen. Ossen hebben geen ander doel dan te worden gefokt, verkocht en geslacht voor de vleesproductie.

Al sinds de mensen in de prehistorie runderen gebruikten, zijn runderen een teken van rijkdom. In veel landen, vooral in Afrika en Azië, wordt iemands rijkdom afgemeten aan het aantal runderen dat hij bezit. Verschillende rassen worden verschillend gebruikt.

Runderen zijn zeer nuttige dieren. Hun vlees kan worden gegeten als vlees. Hun melk kan worden gedronken en tot kaas en yoghurt worden verwerkt. Hun huid kan worden gebruikt als leer. Ze kunnen karren en ploegen trekken. Ze kunnen de kracht opwekken om meelmolens te laten draaien of water te pompen. Het voedsel dat zij eten is niet duur, en concurreert vaak niet met wat de mensen eten.

Melkvee

Melkvee wordt speciaal voor het melken gehouden en gefokt. Er worden kuddes koeien gehouden die regelmatig met een stier worden gedekt, zodat ze kalveren voortbrengen. Zo wordt de melkaanvoer op gang gehouden. De meeste commerciële melkveebedrijven houden echter geen stieren, omdat zij vrezen dat dergelijke stieren zeer gevaarlijk zijn in de omgang. In plaats daarvan worden de koeien kunstmatig geïnsemineerd met sperma van stieren dat bevroren wordt bewaard in vloeibare stikstof, en wordt "gefokt" door een persoon die voor zijn beroep koeien kunstmatig insemineert.

Sommige grote melkveebeslagen, vooral die welke worden gebruikt voor de productie van biologische melk of melk met vrije uitloop, worden gehouden op weiden met een goed aanbod aan gras en relatief kleine weiden, maar niet zo klein dat de koeien niet regelmatig kunnen grazen tijdens het seizoen waarin het gras groeit. De koeien moeten immers elke dag, tweemaal per dag, worden binnengebracht om te worden gemolken, en mogen niet ver hoeven te reizen.

Een aantal melkkoeien wordt het grootste deel van hun leven in schuren of stallen gehouden en krijgt voer dat speciaal voor hen is gemaakt. Dit voer bevat granen zoals maïs, hooi met inbegrip van gras en luzerne of klaver, en gefermenteerd gehakseld voer, kuilvoer genoemd, dat gewoonlijk wordt gemaakt van maïs, tarwe of gerst. Koeien worden vaak in stallen gehouden waar ze genoeg ruimte hebben om comfortabel te liggen. Dergelijke grote zuivelfabrieken moeten stro of zaagsel leveren waarop de koeien kunnen rusten zonder pijn te krijgen van de harde betonnen vloer.

Koeien kunnen met de hand worden gemolken, maar in veel landen waar grote zuivelfabrieken zijn, worden de koeien gemolken met een melkmachine. De melk wordt opgevangen in een grote roestvrijstalen container waar ze wordt gepasteuriseerd, een proces waarbij de melk tot een zeer hoge temperatuur wordt verhit om eventuele in de melk levende bacteriën te doden. De melk wordt dan per vrachtwagen naar een melk- of zuivelfabriek gebracht om te worden verwerkt tot de melk die wij drinken, door ze te scheiden om het grootste deel van de room te verwijderen. Daarna wordt de melk in flessen of kartonnen dozen gedaan om te worden verkocht. Sommige melk wordt ook verwerkt tot kaas, ijs, boter, room en zelfs yoghurt. Al deze zuivelproducten worden verpakt of in kartons of flessen gedaan en verkocht.

Voor de melkproductie worden vele soorten runderen gebruikt. Zij omvatten:

• de Australische Illawarra, die diep rood of roan is met korte naar binnen gebogen hoorns.
• de Ayrshire, die groot is, onregelmatig gevlekt rood en wit met korte opkrullende horens, of hoornloos.
• de Brown Swiss, die groot is (kleiner dan de Holstein), bruingrijs tot donkerbruin (vaak ook grijs) met een lichtgekleurde snuit, buik en uier.
• de Guernsey, die bleekrood tot geel en wit is, en ook veel room geeft.
• de Holstein, die groot is, zwart en wit gevlekt (sommige koeien kunnen overwegend zwart of overwegend wit zijn) met korte, naar binnen gekromde hoorns. Sommige Holsteins zijn ook hoornloos of hoornloos.
• de Jersey, die klein is en vaal of donkerbruin gekleurd met een donker gezicht, of oogvlekken, een zwarte neus, hoeven en het voorste deel van de onderbenen. Sommige Jersey's zijn ook zwart met een vaalbruine zadelvlek over hun rug. Ze geven niet zo veel melk als de andere rassen, maar ze staan bekend om de hoeveelheid room die ze produceren. Jerseys kunnen hoornloos of hoornloos zijn, waarbij de hoorns vaak kort zijn en naar boven buigen.
• de Milking Shorthorn, die middelgroot tot groot is, dieprood tot roan en korte, omgekeerde hoorns heeft of hoornloos is.
• De zwartbonte koe, een zwartbonte koe die op de meeste plaatsen voorkomt

Rundvee

Vleesrunderen worden speciaal gefokt en gehouden om vlees of rundvlees te leveren. Ossen zijn het beste type voor dit doel, omdat zij in kudden kunnen worden gehouden zonder met elkaar te vechten. Vaarzen worden ook vaak gebruikt voor de vleesproductie, vooral wanneer zij niet geschikt zijn om in een fokbeslag te worden gebruikt. De koeien van de vleesrunderen worden gebruikt om kalveren te baren en groot te brengen voor het vlees. Zij worden gewoonlijk niet voor melk gebruikt, hoewel sommige types runderen, zoals de Red Poll, Dexter of Red Devon (ook bekend als de North Devon of Devon) voor beide worden gebruikt. Dit soort runderen wordt een tweeledig ras genoemd.

Rundvee mag vaak over grote gebieden grazen omdat het niet elke dag hoeft te worden binnengebracht zoals melkvee. De grootste boerderijen ter wereld zijn veestations in Australië, ranches in Noord-Amerika en ranchos in Latijns-Amerika waar runderen worden gehouden.

Tot het midden van de 20e eeuw werd rundvee vaak over de hoeven naar de markt gebracht. Cowboys of veedrijvers hoedden het vee langs de wegen of over paden naar de veemarkten in grote steden, of naar spoorwegstations waar het werd ingeladen en verscheept naar deze steden. In Australië legde het vee soms honderden kilometers af langs wegen die bekend stonden als Traveling Stock Routes. Grote kuddes telden soms duizenden stuks vee. (Vee wordt geteld per "hoofd".) Tegenwoordig wordt vee gewoonlijk naar de markt gebracht in enorme vrachtwagens, die "road-trains" worden genoemd. In Noord-Amerika wordt het vee naar veilingen, slachthuizen of andere boerderijen of ranches gebracht met grote semi-vrachtwagens, veewagens genaamd.

Het vlees van een kalf wordt kalfsvlees genoemd en van een ouder dier rundvlees. Vlees dat in platte stukken wordt gesneden om te bakken of te grillen, wordt biefstuk genoemd. Elk deel van een beest kan gebruikt worden. De huid wordt leer. Het vlees dat niet door mensen wordt gebruikt, wordt voer voor huisdieren en bijna alles wat overblijft, wordt meststof voor de tuin. Veel andere producten kunnen worden gemaakt van vee en worden dat ook vaak: autobanden, isolatiemateriaal voor huizen, verf, handlotion, zeep, jello, en veel medicijnen worden gemaakt van delen van vee. Koeienbloed wordt vaak gebruikt in speciale effecten bij het maken van actie- of griezelfilms. Van beenderen van runderen kunnen mesheften of servetringen worden gemaakt. De lijst is eindeloos.

Soorten runderen die voor rundvlees worden gebruikt:

• Angus, dat zijn middelgrote zwarte, hoornloze runderen, afkomstig uit Angus in Schotland. Angus-runderen staan bekend om hun uitstekende kwaliteit rundvlees en hun vermogen om te worden gebruikt in kruisingen, zoals het kruisen van Angus met Hereford-koeien of -vaarzen om black-baldies te krijgen. Angus is het meest populaire rundvleesras in de Verenigde Staten.
• Brahman, dat zijn grote runderen die hun oorsprong vinden in India, ook al is het ras zelf in de Verenigde Staten ontstaan uit verschillende rassen die uit India werden ingevoerd. Brahmanen zijn zeer aangepast aan het hete, tropische klimaat van het zuiden van de VS door de losse, dikke huid en de grote oren. Stieren hebben grote bulten over hun schouders die gevuld zijn met vet, terwijl koeien slechts kleine bulten hebben. Dit ras is gebruikt bij het creëren van verschillende hybride vleesrassen zoals Beefmaster, Brahmousin, Brangus, Simbrah, en Brahford.
• Charolais, zijn zeer grote, witte, vaak gehoornde runderen (hoewel er ook veel hoornloos geboren worden), afkomstig uit Frankrijk. Deze runderen zijn zeer gespierd en staan bekend om hun magere vlees. Ze zijn ook een goede kruising met Angus- of Hereford-Angus-kalveren voor de vleesmarkt.
• Hereford, dat zijn runderen van gemiddelde tot grote grootte (sommige runderen zijn klein, zoals de Lowliness) rode runderen met een wit gezicht, een witte neksteun (bij sommige ontbreekt deze), witte poten, buik en keel, en ze kunnen hoornloos of hoornloos zijn. Stieren hebben meestal hoorns die naar beneden groeien, terwijl koeien hoorns hebben die naar boven en naar buiten groeien.
• Limousin, dat zijn grote, roodachtig gekleurde runderen met licht rond de ogen, snuit, binnenkant van de poten, buik en tot onder de staart. Net als Charolais komen ze uit Frankrijk en zijn ze zwaar gespierd; ze worden ook gewaardeerd om hun vleeskwaliteit en worden gebruikt als ras voor kruisingen om vleeskalveren te produceren. Ze kunnen zowel hoornloos als hoornloos zijn.
• Red Angus, dat zijn middelgrote roodbonte runderen, die qua fokkerij sterk lijken op Angus-runderen. In de Verenigde Staten worden Angus- en Red Angusrunderen als aparte rassen erkend.
• Korthoorns, dat zijn middelgrote tot grote rode, witte of roan runderen, soms gehoornd of hoornloos.
• Simmentaler, dat zijn vrij grote, roodbruine tot lichtbruine runderen met vaak een wit gezicht en een paar witte vlekken over het lichaam. Deze runderen, afkomstig uit Zwitserland, werden oorspronkelijk gebruikt als een ras voor tweeërlei gebruik, maar in Noord-Amerika worden ze vooral voor het vlees gefokt. Dit ras kan hoornloos of hoornloos zijn.
• Texas Longhorn, die variabel van kleur en klein tot middelgroot van formaat zijn, maar het meest bekend zijn om hun zeer grote, uitgestrekte horens. De Texas Longhorn is een van de oudste en oorspronkelijke rassen in Noord- en Centraal-Amerika, ontstaan uit Spaanse langhoornrunderen die aan het eind van de 15e eeuw uit Spanje werden overgebracht. Dit ras is ook het ras waar de legenden en verhalen over cowboys en ranching in het Oude Westen of Wilde Westen vandaan komen.

Ossen

Ossen zijn runderen die worden getraind als werkdieren. Het woord "os" wordt gebruikt om slechts één os aan te duiden. Het zijn gecastreerde mannelijke dieren (ossen).

Een os is meer dan vier jaar oud en volgroeid wanneer hij begint te werken. Ossen worden gebruikt voor het trekken van ploegen en wagens, voor het vervoeren van zware lasten zoals boomstammen of voor het aandrijven van verschillende machines zoals molens en irrigatiepompen.

Ossen worden meestal gebruikt in teams van twee voor licht werk zoals ploegen. Vroeger werden zeer grote ploegen van veertien tot twintig ossen gebruikt voor zwaar werk zoals houthakken. De ossen worden in paren gezet en elk paar moet samenwerken. Om de nek van elk paar wordt een houten juk gelegd, zodat het werk over hun schouders wordt verdeeld. De ossen worden gekozen uit bepaalde rassen met horens, aangezien de horens het juk op zijn plaats houden wanneer de ossen hun kop laten zakken, achteruitgaan of vertragen.

Ossen moeten van jongs af aan worden afgericht. De eigenaar moet wel een dozijn jukken van verschillende grootte maken of kopen naarmate de dieren groeien. Ossenploegen worden bestuurd door geroepen commando's, fluitjes of het geluid van een zweepslag. Mannen die ossen dreven werden in Amerika teamsters genoemd, in Groot-Brittannië wagoners, of in Australië, bullockies. Veel bullockies en teamsters waren beroemd om hun stem en om hun schuttingtaal.

Ossen kunnen harder en langer trekken dan paarden, vooral voor zeer grote ladingen. Ze zijn niet zo snel als paarden, maar ze raken minder vaak gewond of schrikken minder snel dan paarden. Over de hele wereld worden nog veel ossen gebruikt, vooral in arme landen.

• Volgens het Hindoeïsme is de koe heilig, en mag ze niet gegeten worden: "de koe is onze Moeder, want zij geeft ons haar melk". Zie: heilige koe.
• In Portugal, Spanje en sommige Latijns-Amerikaanse landen worden stieren gebruikt voor de stierenvechtsport. In veel andere landen is dit illegaal.
• Een verkeerd idee over runderen (meestal stieren) is dat ze kwaad worden als ze de kleur rood zien. Dit is niet juist. Runderen kunnen geen rood zien, omdat zij geen rode receptoren in hun ogen hebben. Ze kunnen echter wel kleuren als blauw, geel en groen zien, omdat ze gele en blauwe receptoren in hun ogen hebben. Deze vergissing komt voort uit het zien van matadors of stierenvechters die een rode cape gebruiken om een stier aan te moedigen hen aan te vallen. Maar eigenlijk is rood een kleur die alleen wordt gebruikt als onderdeel van de Spaanse traditie en cultuur. Het is ook een manier om de matador meer zichtbaar te maken vanuit de menigte, en stelt de mensen in de menigte in staat om gemakkelijk te zien wat er aan de hand is, en ook als een manier om hen op te winden. Het is dus alleen de beweging van de cape die een stier doet aanvallen, niet de kleur. Een boze stier of een stier die u bedreigt zal aanvallen als u beweegt of als er iets, ongeacht de kleur, voor zijn gezicht wordt gezwaaid.
• De Os is een van de 12-jarige cyclus van dieren die voorkomen in de Chinese dierenriem, gerelateerd aan de Chinese kalender.
• Het sterrenbeeld Stier stelt een stier voor.

• Waterbuffels en hun belang
• Zebu