Catharina II van Rusland (ook bekend als Catharina de Grote of Jekaterina Aleksei'evna) (21 april 1729, Stettin, Duitsland - 17 november 1796 Tsarskoje Selo, Rusland) was keizerin van Rusland van 1762 tot 1796. Geboren als Sophie van Anhalt‑Zerbst, trad ze in 1745 in het huwelijk met de latere tsaar Peter III. Ze bekeerde zich tot het orthodoxe christendom en nam de naam Jekaterina aan. In 1762 greep ze via een staatsgreep de macht; haar man werd afgezet en kort daarna om het leven gebracht. Tijdens haar regering groeide de macht van de tsarenkroon sterk en Rusland ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste mogendheden van Europa.

Catharina vergrootte de macht van de kroon aanzienlijk. In oorlogen tegen het Ottomaanse Rijk en het Pools‑Litouwse Gemenebest veroverde zij veel land in het westen en zuiden. Onder haar bewind (1768–1774 en later conflicten) veroverde Rusland toegang tot de Zwarte Zee en breidde het zijn grondgebied sterk uit. Tijdens Catharina's bewind werd Rusland een duidelijke grootmacht in Europa.


 

Vroege leven en persoonlijkheid

Als jonge prinses kreeg Sophie een opvoeding aan verschillende hoven in Europa. Ze was intelligent, taalkundig begaafd en goed thuis in de ideeën van de Verlichting. Catharina correspondeerde uitvoerig met vooraanstaande denkers als Voltaire en Diderot en ontving intellectuelen aan haar hof. Ze sprak meerdere talen en promootte onderwijs en cultuur in Rusland. Uit haar huwelijk met Peter III werd één kind geboren: de latere tsaar Paul I (geboren 1754).

Machtsgreep en troonsbestijging

In juli 1762 zette Catharina een staatsgreep in gang tegen haar echtgenoot Peter III. Zijn onpopulaire binnenlandse en buitenlandse politiek gaf haar daarvoor de gelegenheid. Na zijn afzetting besteeg zij de troon en consolideerde haar positie door steun te zoeken bij het leger, de adel en belangrijke functionarissen. Haar lange regering van 34 jaar maakte haar een van de meest invloedrijke Russische heersers uit de 18e eeuw.

Binnenlandse hervormingen en bestuur

Catharina presenteerde zichzelf als verlicht despoot: ze probeerde sommige ideeën van de Verlichting te combineren met absolutistische macht. Belangrijke binnenlandse maatregelen en initiatieven waren onder meer:

  • Sekularisatie van kerkbezit (1764): grote delen van kerkelijke landerijen werden in staatseigendom overgenomen om inkomsten en bestuur te centraliseren.
  • Wetgevende commissie en de Nakaz (1767): ze stelde een wetgevende commissie in en gaf de «Nakaz» (instructie) uit, een handleiding voor wetgeving geïnspireerd door Montesquieu en andere verlichtingsideeën. Hoewel veel idealen vooruitstrevend waren, leidde de commissie niet tot een grondige hervorming van de wetgeving.
  • Administratieve hervormingen (1775): hervorming van bestuurlijke indeling met nieuwe provincies (guberniya’s) en sterkere centrale controle.
  • Charter voor de Adel (1785): gaf de adel privileges en versterkte hun positie, waardoor een klassensamenleving werd verstevigd.

Tegelijkertijd bleef het systeem van lijfeigenschap grotendeels ongewijzigd en in sommige nieuw veroverde gebieden werd de positie van boeren juist verzwakt. Daarmee tonen haar hervormingen het dubbelzinnige karakter van haar bewind: modernisering voor staat en elite, maar beperking van rechten voor de lagere standen.

Opstanden: de Pugachev‑revolte

Tussen 1773 en 1775 brak de gewelddadige opstand van Emeljan Pugachev uit, die zich voordeed als de afgezette tsaar Pieter III. De opstand vond veel steun onder boeren, Kozakken en ontevreden elementen in de periferie. Catharina reageerde met harde repressie; de opstand werd bloedig neergeslagen. De Pugachev‑revolte maakte de keizerin duidelijk dat sociale hervormingen nodig waren om herhaling te voorkomen, maar ze koos vooral voor versterking van het militaire en bestuurlijke apparaat en voor maatregelen die de macht van de adel consolideerden.

Buitenlands beleid en veroveringen

Catharina voerde actief buitenlands beleid gericht op territoriale uitbreiding en maritieme macht. Belangrijke stappen waren:

  • Russisch‑Ottomaanse oorlogen: in de oorlog van 1768–1774 behaalde Rusland belangrijke successen. De vrede van Küçük Kaynarca (1774) gaf Rusland aanzienlijke voordelen: erkenning van Russisch protectoraat over orthodoxe christenen in het Ottomaanse rijk, handelsrechten en toegang tot de Zwarte Zee. Later (1783) annexeerde Rusland de Krim en versterkte zo zijn invloed aan de Zwarte Zee.
  • De delingen van Polen: Catharina speelde een centrale rol bij de drie delen (1772, 1793, 1795) van het Pools‑Litouwse Gemenebest, waarmee Rusland grote stukken West‑ en Zuid‑westelijk grondgebied verkreeg en Polen van de kaart verdween als onafhankelijke staat.
  • Militaire en maritieme uitbreiding: architectuur van de zwarte zeevloot werd gestimuleerd, en generaal‑gouverneurs zoals Grigori Potemkin (haar vertrouweling en vermoedelijke minnaar) speelden een hoofdrol bij de organisatie en kolonisatie van nieuwe gebieden.

Cultuur, kunst en wetenschap

Catharina was een groot mecenas van de kunsten en de wetenschap. Ze breidde de collectie uit die later de beroemde Hermitage zou vormen, steunde theater, architectuur en onderwijs en stimuleerde westerse culturele invloeden aan het hof. Ze nodigde buitenlandse geleerden uit en correspondeerde met Europese intellectuelen, waarmee ze Rusland internationaal profiel gaf als cultureel centrum.

Nalatenschap en beoordeling

Catharina de Grote laat een gemengde erfenis achter. Enerzijds moderniseerde ze delen van het bestuur, breidde ze het grondgebied van Rusland uit en maakte ze het land tot een leidende macht in Europa. Haar bescherming van kunst en wetenschap had blijvende culturele impact. Anderzijds verstevigde zij de positie van de adel, handhaafde en in sommige regio’s versterkte ze de lijfeigenschap en gebruikte zij autoritair politiek geweld — zoals bij de onderdrukking van de Pugachev‑opstand. Haar regeringsperiode illustreert het fenomeen van de 'verlichte despotie': vooruitstrevende ideeën gecombineerd met absolute macht.

Catharina stierf in 1796 in Tsarskoje Selo en werd opgevolgd door haar zoon Paul I. Haar lange en krachtige bewind bleef bepalend voor de ontwikkeling van het Russische rijk in de daaropvolgende eeuwen.