Paardenbloem (Taraxacum): kenmerken, verspreiding & gebruik

Paardenbloem (Taraxacum): herkenbare kenmerken, wereldwijde verspreiding, eetbare delen, medicinale toepassingen en ecologie — alles over deze veelzijdige en vaak onkruidachtige plant.

| naam = paardenbloem | afbeelding = paardebloem close-up.jpg | image_width = 250px | image_caption = A floweringdandelion | regnum = Plantae | divisio = Magnoliophyta | classis = Magnoliopsida | ordo = Asterales | familia = Asteraceae | genus = Taraxacum

Een paardenbloem is een veelvoorkomende wilde bloeiende plant met de wetenschappelijke naam Taraxacum, een groot geslacht van planten uit de familie Asteraceae. Taraxacum is van oorsprong inheems in Eurazië en is op grote schaal geïntroduceerd in Noord- en Zuid-Amerika en op andere continenten; in sommige gebieden gedraagt de plant zich invasief. Twee veel aangetroffen soorten zijn T. officinale en T. erythrospermum, die wereldwijd als onkruid voorkomen. Van beide soorten zijn vrijwel alle delen eetbaar.

Kenmerken

Paardenbloemen hebben kenmerkende eigenschappen die ze gemakkelijk herkenbaar maken:

• Blad: een rozet van diep ingesneden, vaak getande bladeren dicht bij de grond; de vorm doet denken aan 'leeuwentanden'.
• Bloemhoofd: elk geel 'blad' dat je ziet is een samengesteld bloemhoofd met vele kleine buis- en lintbloemetjes; dit is typisch voor de Asteraceae-familie.
• Zaden: na bloei ontstaan rijpe zaden met witte, pluizige aanhangsels die als kleine parachutes fungeren en zich met behulp van de wind verspreiden.
• Wortelstelsel: meestal een penwortel, soms sterk vertakt, waarmee de plant water en voedingsstoffen uit dieper gelegen bodemlagen kan halen.

Verspreiding en ecologie

Taraxacum groeit in allerlei habitats: graslanden, wegbermen, tuinen, akkers en verstoorde grond. De soort is doorgaans tolerant voor verschillende bodemtypen en klimaatomstandigheden, waardoor ze zich gemakkelijk kan vestigen en uitbreiden. Paardenbloemen leveren nectar en stuifmeel aan veel insecten, waaronder bijen en vlinders.

Voortplanting en genetica

Veel Taraxacum-soorten produceren aseksueel zaad via apomixis, waarbij zaden zich ontwikkelen zonder bestuiving. Dit levert nakomelingen op die genetisch identiek zijn aan de moederplant. Daarnaast vindt ook bestuivingsafhankelijke voortplanting plaats: bloemen trekken insecten die voor bestuiving kunnen zorgen. Door zowel seksuele als aseksuele voortplanting kan het geslacht zich snel verspreiden en plaatselijk divers blijven.

Gebruik (culinair en medicinaal)

Paardenbloemen zijn al eeuwenlang gebruikt door mensen:

• Culinair: jonge bladeren worden vaak rauw in salades of kort geblancheerd gebruikt; bloemen en gebrande wortels kunnen worden verwerkt in siropen, wijnen of als koffievervanger. Vrijwel alle bovengrondse delen zijn eetbaar.
• Traditionele geneeskunde: in sommige landen, waaronder China, worden delen van de plant als medicijn ingezet tegen spijsverteringsklachten, als diureticum en voor leverondersteuning. Moderne studies onderzoeken diverse werkzame stoffen, maar bewijzen van effectiviteit en veiligheid verschillen per toepassing.

Allergieën en gezondheid

Paardenbloempollen kunnen bij gevoelige mensen hooikoorts of andere allergieën krijgen veroorzaken, hoewel de pollen meestal minder allergene reputatie hebben dan sommige boom- of graspollensoorten. Bij gebruik als voedsel of medicijn is voorzichtigheid geboden bij mensen met bekende allergieën voor andere Asteraceae-leden. Raadpleeg bij twijfel een arts of plantendeskundige.

Paardenbloem als onkruid en beheer

Omdat paardenbloemen goed gedijen in korte grasmatten en verstoorde bodems, worden ze vaak als storend onkruid gezien in gazons en sportvelden. Beheermaatregelen zijn onder meer:

• Maaien vóór zaadvorming om verspreiding te beperken.
• Verbeteren van grasdichtheid en bodemgezondheid zodat zaden minder kans krijgen om te kiemen.
• Mechanische verwijdering van penwortel bij kleine aantallen; chemische bestrijding kan worden toegepast, maar heeft nadelen voor milieu en biodiversiteit.

Soorten, verwarring en herkenning

Het geslacht Taraxacum bevat vele soorten en microspecies. Sommige lijken sterk op elkaar en natuurlijke hybriden of apomictische lijnen maken determinatie lastig. Vergelijk bij twijfel meerdere kenmerken (wortel, bladvorm, bloeiperiode, habitus) of raadpleeg een flora of deskundige.

Geschiedenis en cultuur

Paardenbloem heeft een lange geschiedenis in menselijke cultuur en wetenschap. Al-Razi (Rhazes) noemde rond 900 n.Chr. termen die verband houden met planten als cichorei en verwante soorten. De beroemde Perzische arts en filosoof Ibn Sīnā (Avicenna) beschreef rond 1000 n.Chr. gebruik en eigenschappen van verwante plantensoorten in zijn medische werken. In de 12e eeuw vertaalde Gerard van Cremona Arabische medische en botanische werken in het Latijn; daarin komt ook de naamvariant tarasacon voor.

Aantekeningen

Veel informatie over Taraxacum blijft onderwerp van onderzoek, vooral wat betreft soortenrijkdom, genetica en medicinale eigenschappen. Voor toepassingen in de volksgeneeskunde en bij het eten van wilde planten geldt: wees goed geïnformeerd, controleer determinatie en houd rekening met mogelijke verontreiniging (pesticiden, vervuiling) van de groeiplaats.

Vragen en antwoorden

V: Wat is de wetenschappelijke naam van een paardenbloem?

V: Waar komen paardenbloemen oorspronkelijk vandaan?

V: Zijn alle delen van de paardenbloem eetbaar?

V: Hoe verspreiden paardenbloemen zich?

V: Wat voor soort bloemen hebben paardenbloemen?

V: Hoe produceren Taraxacum-soorten zaden?

Zoek op letter