Enterococcus: kenmerken, soorten en rol in de darmflora

Enterococcus: ontdek kenmerken, belangrijkste soorten (E. faecalis, E. faecium), hun rol in de darmflora, invloed op gezondheid en antibioticaresistentie.

Schrijver: Leandro Alegsa

23-01-2026 22:24

Enterococcus is een geslacht van melkzuurbacteriën van het phylum Firmicutes.

Enterococcen zijn Gram-positieve cocci die vaak in paren of korte ketens voorkomen. Ze lijken op streptokokken. Twee soorten zijn reguliere darmflora-organismen in de darmen van de mens: E. faecalis (90-95%) en E. faecium (5-10%).

Kernmerken

Vorm en groeikenmerken: Gram-positieve cocci, meestal in paren (diplococci) of korte ketens. Niet-sporulend.
Metabole eigenschappen: facultatief anaeroob; veel soorten zijn bile esculin-positief en kunnen groeien in hoge zoutconcentraties (bijv. 6,5% NaCl).
Biochemie: katalase-negatief (in tegenstelling tot stafylokokken); hydrolyseren vaak esculine in aanwezigheid van gal.
Omgevingsweerstand: tolereren zure en zoute omstandigheden en kunnen langere tijd in de omgeving overleven, waardoor ze persistent zijn in ziekenhuishuishoudingen.

Belangrijke soorten

E. faecalis — de meest voorkomende soort in de menselijke darm; vaak betrokken bij urineweginfecties, endocarditis en wondinfecties.
E. faecium — minder frequent in gezonde darmen maar belangrijk als ziekenhuispathogeen, vooral vanwege frequent aanwezige resistentie.
Andere soorten: E. durans, E. hirae, E. gallinarum, E. casseliflavus, waarvan sommigen bij dieren voorkomen of opportunistisch bij mensen.

Rol in de darmflora

Enterococcen zijn normale commensalen van het menselijk maagdarmkanaal. Hun rol omvat:

Kolonisatie en ecologie: ze maken deel uit van de complexe darmmicrobiota en dragen bij aan het ecosysteem door competitie met andere micro-organismen.
Kolonisatie-resistentie: in een gezonde darm helpen ze mee om pathogene soorten op afstand te houden; na antibioticagebruik kunnen enterococcen echter overgroeien.
Voedings- en fermentatierollen: sommige enterococcen dragen bij aan de rijping en smaakontwikkeling in bepaalde kazen en gefermenteerde producten, maar hun aanwezigheid in levensmiddelen vereist zorgvuldige beoordeling vanwege mogelijke risico’s.

Klinische betekenis en pathologie

Hoewel veel enterococcen commensaal zijn, kunnen ze opportunistisch pathogeen worden, vooral bij verzwakte patiënten of na verstoring van de microbiota:

Veelvoorkomende infecties: urineweginfecties, bacteriëmie, endocarditis, intra-abdominale en wondinfecties.
Risicofactoren: ziekenhuisopname, langdurig antibioticagebruik, intraveneuze katheters, chirurgie en immuunsuppressie.
Nosocomiale problemen: enterococcen, met name resistente stammen, veroorzaken vaak uitbraken in zorginstellingen.

Antibioticaresistentie

Intrinsieke resistentie: enterococcen zijn van nature minder gevoelig voor veel antibiotica (bijv. cephalosporinen).
Verworven resistentie: hoge niveaus van aminoglycoside-resistentie en verworven resistentie tegen glycopeptiden (vancomycine-resistente enterococcen, VRE) vormen een groot probleem.
Genetische mechanismen: weerstand kan door draaggenen zoals vanA en vanB worden overgedragen tussen stammen en soms naar andere geslachten, wat behandeling bemoeilijkt.
Therapeutische opties bij VRE: linezolid, daptomycine, tigecycline en andere middelen kunnen worden ingezet afhankelijk van gevoeligheid en infectietype.

Diagnostiek en detectie

Cultuur op selectieve media (bijv. bile esculin azide agar) en groeiproeven (6,5% NaCl).
Biochemische identificatie, MALDI-TOF MS of moleculaire technieken voor soortbepaling.
PCR en sequentiebepaling voor detectie van resistentiegenen (zoals van-genen).

Preventie en beheersing

Infectiepreventie: strikte handhygiëne, contactisolatie bij gekende VRE-dragers en goede ontsmetting van milieu en apparatuur.
Antibiotic stewardship: terughoudend en doelgericht gebruik van antibiotica om selectie van resistente stammen te beperken.
Surveillance: monitoring in ziekenhuizen om verspreiding vroegtijdig te signaleren.

Samenvatting

Enterococcus is een veelzijdig geslacht: normaal onderdeel van de darmflora maar met aanzienlijke klinische relevantie door opportunistische infecties en toenemende antibioticaresistentie. Begrip van hun eigenschappen, detectiemethoden en beheersmaatregelen is belangrijk voor zowel volksgezondheid als patiëntenzorg.

Fysiologie en classificatie

Enterokokken zijn "facultatieve anaërobe organismen". Dit betekent dat zij zowel in een zuurstofrijke als in een zuurstofarme omgeving kunnen leven.

Leden van het geslacht Enterococcus werden tot 1984 ingedeeld bij Groep D Streptococcen. Genomisch DNA-onderzoek toonde aan dat ze een apart genus waren.

Pathologie

Belangrijke infecties veroorzaakt door Enterococcen zijn urineweginfecties, bacteriële endocarditis, diverticulitis en meningitis.

Gevoelige stammen van deze bacteriën kunnen worden behandeld met ampicilline, penicilline en vancomycine. Urineweginfecties kunnen met antibiotica worden behandeld, maar veel virulente stammen van Enterococcus zijn resistent. Vanuit medisch oogpunt is een belangrijk kenmerk van dit geslacht de hoge mate van intrinsieke antibioticaresistentie. Dit sluit een aantal belangrijke antibiotica uit.

Vragen en antwoorden

V: Wat is Enterococcus?

A: Enterococcus is een geslacht van melkzuurbacteriën van het phylum Firmicutes.

V: Hoe komen Enterococcen voor?

A: Enterokokken zijn Gram-positieve cocci die vaak in paren of korte ketens voorkomen. Ze lijken op streptokokken.

V: Welke twee soorten Enterococcen zijn normale darmflora-organismen in de darmen van mensen?

A: De twee soorten Enterococcen die regelmatig voorkomen in de darmen van mensen zijn E. faecalis (90-95%) en E. faecium (5-10%).

V: Zijn Enterokokken Gram-positief of Gram-negatief?

A: Enterokokken zijn Gram-positieve cocci.

V: Tot welk phylum behoort Enterococcus?

A: Enterokokken behoren tot het phylum Firmicutes.

V: Hoe komen enterokokken meestal voor?

A: Enterokokken komen vaak in paren of korte ketens voor.

V: Wat is het percentage E. faecalis in de reguliere darmflora in de darmen van mensen?

A: E. faecalis maakt 90-95% uit van de reguliere darmflora-organismen in de darmen van mensen.

Zoek in de encyclopedie