Wat is vuursteen (silex)? Ontstaan, eigenschappen & vindplaatsen
Ontdek vuursteen: ontstaan, eigenschappen en vindplaatsen. Leer over silexlagen, kiezelknobbels en hoe vuursteen ontstaat en wordt herkend in het landschap.
Vuursteen is een soort sedimentgesteente, bestaande uit kiezelzuur. Het is een microkristallijne of cryptokristallijne vorm van kwarts (siliciumdioxide) met zeer fijne kristallen, waardoor het breukpatroon en de eigenschappen anders zijn dan bij grofkristallijne kwartsite.
In kalk en andere soorten zachte kalksteen zijn silexlagen te vinden. Vuursteen komt vaak voor als ronde of ovale knobbels (nodule) of als dunne lagen en linten binnen de kalk. De silica waaruit silex bestaat is oorspronkelijk afkomstig van opgeloste biogene silica (bijvoorbeeld sponzen, radiolaria en diatomeeën) of van silicificatieprocessen die tijdens diagenese plaatsvonden. Door chemische reacties en verdringing kan die silica plaatselijk geconcentreerd raken en zo knobbels of lagen vormen.
Als het krijt geërodeerd is, overleven de harde vuursteenknobbels als kiezels op een kiezelstrand. Het kan gebeuren dat de kiezels later vastgeklonken worden in een ander gesteente, zoals een puddingsteen. Op die manier vormen ze voor de tweede keer een sedimentgesteente.
Uiterlijk en eigenschappen
- Kleur: meestal grijs tot zwart, maar ook bruin, geelachtig of soms rood door insluitsels van ijzeroxiden.
- Glans: glanzend tot wasachtig op verse breukvlakken.
- Hardheid: ongeveer 7 op de Mohs-schaal (vergelijkbaar met kwarts).
- Breuk: karakteristieke conchoïdale (schelpachtige) breuk, waardoor scherpe randen ontstaan — reden waarom vuursteen geschikt is voor stenen werktuigen.
- Dichtheid: rond 2,6 g/cm³.
Vorming (kort)
Vuursteen ontstaat meestal binnen mariene kalkafzettingen. Tijdens en na afzetting kan opgeloste silica migreren en neerslaan in lege ruimten of rond organische resten. Zo ontstaan nodulaire concentraties. Door latere erosie kunnen deze nodules worden vrijgegeven en vervoerd door water of ijs, waarna ze in grind-, strand- of rivierafzettingen terechtkomen.
Verschil tussen silex, vuursteen, chert
De termen worden soms door elkaar gebruikt, maar er zijn nuances:
- Vuursteen is in de volksmond en in archeologie de naam voor de dichte, vaak donkere knobbels die voorkomen in kalk (krijt) en die goed splijten voor werktuigen.
- Silex is een oudere of vaktaalterm die in sommige talen (bijvoorbeeld Frans) veel gebruikt wordt en vaak hetzelfde aanduidt.
- Chert is een bredere sedimentaire term voor microkristallijne silica in uiteenlopende gesteenten; niet iedere chert is echter typisch “vuursteen” uit krijtbanken.
Historisch gebruik
Vuursteen speelde een belangrijke rol in de prehistorie: het kon in scherven worden geslagen (knapping) tot scherpe messen, pijlpuntjes en vuistbijlen. Omdat het vonken geeft wanneer het tegen staal of ijzer geslagen wordt, werd het later ook gebruikt in vuursteen- en staalvuur (vuur maken) en als schietmechanisme in vuurwapens (vuursteen voor flintlocks).
Vindplaatsen en verspreiding
Vuursteen komt in Europa veel voor in krijt- en kalkgebieden. Bekende locaties zijn de krijtrotsen van Engeland (bijv. de White Cliffs of Dover en Sussex), Normandië in Frankrijk, delen van België en Nederland. In Nederland vind je vuursteen onder andere in krijtafzettingen en in secundaire afzettingen in riviergrind en op bepaalde kusten en eilanden; Zuid-Limburg heeft bijvoorbeeld kalkhoudende formaties waar silex kan voorkomen, en langs de kust kunnen vrijgekomen knobbels aanspoelen.
Daarnaast is vuursteen te vinden in vele fluviatiele en glaciale afzettingen doordat knobbels door rivieren en gletsjers werden getransporteerd.
Praktische tips bij zoeken en verzamelen
- Zoek op stranden met krijt of bij afgravingen van kalkrijke gronden en in grindgaten — let op eigendoms- en natuurregels en raak geen beschermde locaties aan.
- Verse, gebroken breukvlakken tonen vaak de beste glans en kleur; aangespoelde stenen zijn doorgaans afgerond.
- Wees voorzichtig bij het bewerken of breken van vuursteen: scherpe randen kunnen snijden. Draag eventueel handschoenen en een veiligheidsbril bij knapping.
Toepassingen vandaag
Naast de archeologische en educatieve belangstelling wordt vuursteen nog steeds gebruikt als bouwsteen in muren en gevels (decoratieve knollen ingemetseld in kalksteenmuren), als verzamelobject en voor experimentele archeologie (reconstructies van steenbewerking). Vuursteen is bovendien een voorbeeldgesteente in geologie- en paleomilieucursussen vanwege de informatie die het kan geven over afzettings- en diageneseprocessen.
Kort samengevat: silex of vuursteen is een harde, microkristallijne vorm van kiezelzuur die vooral voorkomt als knobbels in kalksteen. Zijn duurzaamheid en conchoïdale breuk maakten het tot een uiterst waardevol materiaal voor menselijke werktuigen en later ook voor het maken van vuur.
Vuurstenen handbijl uit Hoxne, Engeland. Dit is de eerste gepubliceerde afbeelding van een handbijl in de archeologische geschiedenis. Het handbijltje was geen wapen; het was een werktuig dat werd gebruikt bij het slachten van de karkassen van zoogdieren.
Een vuursteen
Krijtrotsen bij de kliffen van Dover. De schuine donkere lijnen in het krijt zijn van vuursteen.
Technische beschrijving
Vuursteen is een cryptokristallijne (dat wil zeggen dat je de kristallen niet kunt zien) vorm van het mineraal kwarts. Het is een variëteit van chert. Het komt voor als een lijn van knobbelige massa's in krijt en sommige kalkstenen. Binnenin de knobbel is vuursteen meestal doorschijnend, en kan het verschillende kleuren hebben. Een dunne laag aan de buitenkant van de knobbels is meestal anders van kleur, meestal wit en ruw van textuur.
Gebruikt
Vuurstenen hebben vaak een ruw, klonterig oppervlak, maar wanneer ze gebroken zijn, lijken ze op donker glas. Het is een van de nuttigste steensoorten voor de mensheid geweest.
Vuursteen werd meer dan drie miljoen jaar door hominins gebruikt. Stenen werktuigen, gevonden bij het Turkanameer in Kenia, zijn gedateerd op 3,3 miljoen jaar oud. Dit is een half miljoen jaar ouder dan het geslacht Homo. Het oudst bekende fossiel van de Homo is 2,8 miljoen jaar oud, vergeleken met de 3,3 miljoen jaar oude stenen werktuigen.
Wanneer vuurstenen gebroken zijn, hebben ze een scherpe rand die als mes of schraper gebruikt kan worden. Wanneer vuursteen en een ijzerhoudend materiaal zoals pyriet of staal tegen elkaar worden geslagen, kunnen zij een vonk maken. Eeuwenlang was vuursteen voor de mensen in veel landen een van de belangrijkste manieren om vuur te maken. Mensen hadden een klein doosje bij zich, een zogenaamde "tondeldoos", met daarin wat tondel samen met vuursteen en pyriet of staal. Het tondel werd gebruikt om de vonk te vangen en het vuur aan te steken. Tondel kon bestaan uit zaagsel, stof, gras of schors. Vuurstenen werden later gebruikt om een vonk te maken en een geweer af te vuren. Een geweer dat vuursteen gebruikte, werd een "vuursteenpistool" genoemd.
Vuurstenen worden in sommige landen gebruikt voor de bouw. In Engeland werden de vuurstenen die voor de bouw werden gebruikt vaak "geknakt" wat betekent dat ze werden gebroken om de binnenkant te laten zien, zoals de stenen die werden gebruikt voor de toren van Long Melford Church (hieronder). Dit gaf een betere afwerking aan het gebouw dan de doffe, knobbelige stenen zouden hebben gedaan.
Galerij
· 
Een vuurstenen dolk van bijna 5000 jaar oud, uit Duitsland
· 
Een "flint-lock" op een pistool
· 
Muur van vuursteen en baksteen
· 
De vuurstenen muur van een gebouw in Engeland
· 
De Holy Trinity Church in Long Melford heeft een toren van geknipt vuursteen.
Verwante pagina's
Vragen en antwoorden
V: Wat is flintstone?
A: Vuursteen is een soort sedimentair gesteente gemaakt van siliciumdioxide.
V: Waar wordt vuursteen gevonden?
A: In krijt en andere soorten zachte kalksteen zitten randen vuursteen.
V: Wat gebeurt er met vuursteenknobbels als krijt wordt geërodeerd?
A: Als krijt wordt geërodeerd, overleven harde vuursteenknobbels als kiezels op een kiezelstrand.
V: Kunnen vuursteenknobbeltjes in andere gesteenten gevonden worden?
A: Ja, vuursteenknobbeltjes kunnen in een ander gesteente, zoals een puddingsteen, worden gecementeerd en zo voor de tweede keer een sedimentair gesteente vormen.
V: Is vuursteen een hard of zacht gesteente?
A: Vuursteen is een hard gesteente, in vergelijking met krijt en zachte kalksteen.
V: Waar komt vuursteen vandaan?
A: Vuursteen is gemaakt van siliciumdioxide, een mineraal dat voorkomt in sedimentgesteenten.
V: Hoe wordt vuursteen gevormd?
A: Vuursteen wordt in de loop der tijd gevormd door de ophoping van kiezelzuurrijk materiaal in de sedimentaire gesteenten en de daaropvolgende cementering en verharding van dit materiaal tot vuursteenknobbels.
Zoek in de encyclopedie