François-André Danican Philidor — Franse schaakmeester en componist (1726–1795)
François-André Danican Philidor: 18e-eeuwse schaakgrootmeester en operacomponist. Ontdek zijn invloedrijke schaakboek, muzikale werk en leven aan het Franse hof.
Philidor (François André Danican Philidor, Parijs 1726 - Londen 1795), was waarschijnlijk de beste schaker van zijn tijd, en een opmerkelijk componist van lichte operamuziek. Hij werd geboren in een familie van musici die aan het Franse hof dienden. Hij werd de auteur van een boek over schaken dat de spelers jarenlang beïnvloedde. p303p15
Leven en achtergrond
Philidor werd geboren in een muzikale familie die bekend stond als de Danican-Philidor dynastie, met meerdere generaties in dienst van het hof. Zijn familienaam "Philidor" werd een soort artiestennaam binnen de familie en bleef aan hem verbonden. Hij kreeg zowel muzikale als intellectuele vorming en ontwikkelde sterke belangstelling voor schaken naast zijn muzikale werkzaamheden. In de loop van zijn leven combineerde hij twee carrières: die van componist en van schaakmeester, en hij verbleef veel tussen Parijs en Londen, waar hij ook stierf in 1795.
Muzikale carrière
Als componist werkte Philidor vooral in het genre van het opéra-comique, een populaire, lichte vorm van theatrale muziek in de 18e eeuw. Zijn werken werden opgevoerd in bekende theaterzalen en genoten grote bijval bij een publiek dat de combinatie van komische elementen en melodieuze muziek waardeerde. Hoewel zijn muzikale oeuvre minder vaak wordt gespeeld dan dat van enkele tijdgenoten, bevestigt het zijn plaats als veelzijdig kunstenaar die zowel in de muziek- als in de schaakwereld invloed had.
Schaakcarrière en theoretische bijdragen
Philidor verwierf internationale faam als schaker. Hij stond in de achttiende eeuw algemeen bekend als de sterkste speler van zijn tijd en gaf schaakdemonstraties en partijen in verschillende Europese steden. Zijn reputatie rustte niet alleen op zijn partijen, maar vooral op zijn vernieuwende ideeën over schaakstrategie.
Zijn belangrijkste bijdrage aan de schaaktheorie is samengevat in zijn beroemde uitspraak «Les pions sont l'âme des échecs» — vrij vertaald: “De pionnen zijn de ziel van het schaakspel.” Met dit motto benadrukte Philidor het belang van het pionnenspel en de structurele aspecten van stellingstheorie, naast de toen gangbare nadruk op directe combinaties en stukoffer.
In zijn ideeën legde hij onder meer de nadruk op:
- de waarde van pionstructuren en hoe die het spel beïnvloeden;
- planning en positioneel spel boven louter tactische slagen;
- praktische eindspeltechnieken en de rol van pionnen in eindspelen.
Het boek: Analyse du jeu des échecs
Philidor publiceerde zijn invloedrijke werk Analyse du jeu des échecs, dat voor het eerst verscheen in de 18e eeuw en later in meerdere herdrukken en uitbreidingen beschikbaar kwam. In dat boek presenteerde hij systematisch gedachtegangen over strategie, pionnenschakeringen en voorbeeldpartijen. Het werk werd door generaties schakers bestudeerd en heeft lange tijd de manier waarop schaken werd geleerd en beoefend sterk bepaald.
Nalatenschap
Philidor wordt tot op heden herinnerd als een sleutelfiguur in de overgang van schaakspel dat voornamelijk tactisch georiënteerd was naar een meer positionele en strategische benadering. Zijn uitspraak over pionnen is nog steeds een van de bekendste leuzen in de schaakliteratuur. Bovendien toont zijn dubbele loopbaan als muzikant en schaakmeester aan dat artistieke en intellectuele activiteiten elkaar in de achttiende eeuw vaakvuldig konden versterken.
Hoewel de schaaktheorie sindsdien verder is ontwikkeld, blijft Philidors werk een mijlpaal in de geschiedenis van het spel: zijn inzichten over pionstructuur en positioneel denken legden de basis voor latere generaties en hielpen schakers een dieper begrip van het schaakspel te ontwikkelen.
Philidor
Beginjaren
Zijn familienaam was ooit Duncan, totdat ze van Schotland naar Bretagne kwamen. Danican was toen hun familienaam. Daarna, na hun benoeming aan het hof van koning Lodewijk XIII in de 17e eeuw, namen ze de naam Philidor aan, als eerbetoon aan een Italiaanse hofmuzikant genaamd Filidori. De jonge Philidor werd van jongs af aan getraind in muziek, en leerde schaken van muzikanten in de pauzes tussen muzieknummers. Hij bleek in beide activiteiten even goed te zijn, hoewel de muziek aanvankelijk op de eerste plaats kwam.
Philidor nam schaaklessen bij de belangrijkste Franse meester van die tijd, du Kermeur, Sire de Légall (bekend als Légall). Na drie jaar stond hij op gelijke hoogte. In 1746 bevond hij zich in Rotterdam zonder geld, nadat een tournee was uitgelopen op de dood van een jonge klavecimbelspeelster. Hij begon te schaken voor geld, en kwam in 1747 naar Londen om een partij te spelen tegen de sterkste Engelse speler, die hij versloeg. Zo begon zijn nieuwe leven. Hij speelde schaak in Londen, en schreef lichte operapartituren voor de Comédie-Française in Parijs.
Zijn schaakleven
Philidor begon rond 1740 regelmatig te spelen in het Parijse Café de la Régence. Daar speelde hij met een vriend uit 'New England', de heer Benjamin Franklin.
Op zijn 21e ontmoette Philidor de Syriër Philip Stamma uit Aleppo, die vertaler en schaker van formaat was. Philidor won met 8½-1⅓. Op zijn 29e versloeg hij zijn leermeester Légall in een partij. Helaas zijn geen van deze partijen bewaard gebleven, wel een aantal partijen uit zijn latere carrière. In 1744, als tiener, kon hij twee schaakpartijen tegelijk blindelings spelen, en in Berlijn speelde hij drie partijen zonder zicht op het bord. Hij gaf deze tentoonstellingen vele malen. Dit werd als een wonder beschouwd, hoewel het al eerder was gedaan door een Italiaanse priester, Saccheri. p45
Het boek
In 1749 publiceerde hij een boek over schaken dat naam zou maken. De eerste editie, in het Frans, bevatte een intekenlijst van welvarende sponsors, zoals de graaf van Sandwich en de hertog van Cumberland. Een Engelse editie, Chess analysed, kwam uit in 1750. Hij herzag en breidde het boek twee keer uit, in 1777 en 1790.
In de loop der jaren werd het boek een gestaag succes. In 1871 had het ongeveer 70 edities gehad en was het vertaald in het Engels, Duits, Russisch en Italiaans. Uiteindelijk verschenen er meer dan honderd edities in tien talen. p17
Zijn schaakideeën
Zoals een commentator zei:
"Philidor's Analyse betekende een revolutie in het schaakdenken. Voor het eerst werden de beginselen van het schaakspel op een begrijpelijke manier vastgelegd... In het bijzonder legde hij de regels vast voor de juiste omgang met pionnen... [Er zijn] partijen ... om zijn principes te illustreren ... Hij geeft een aantal opmerkelijke [eindspel] analyses". Hartston p17
Philidors motto "Les pions sont de l'âme du jeu" (Pionnen zijn de ziel van het schaken) is een gezegde dat vandaag de dag nog steeds aan jonge spelers wordt geleerd. Het vat het idee samen dat het pionnen "skelet" het spel zijn langetermijnstructuur geeft, en beïnvloedt hoe een partij verloopt.
Het boek van Philidor was het eerste dat (1) gedetailleerde aantekeningen gaf over hoe het middenspel te spelen, (2) dat schaakstrategie als geheel presenteerde, en (3) dat de concepten van de blokkade, profylaxe, positioneel offer, en mobiliteit van de pionnenformatie presenteerde (hoewel zonder deze ideeën volledig te identificeren).
Philidor bestudeerde ook schaakeindspelen, en het boek geeft daar over het algemeen nauwkeurige informatie over. Een belangrijke schaakeindspelpositie waarover hij schreef wordt de Philidor-positie genoemd.
Hij gaf zijn naam aan een van de fundamentele schaakopeningen, de verdediging van Philidor.
Philidor werd nu opgenomen in de modieuze samenleving in Frankrijk en Engeland. Hij nam zijn maîtresse mee naar Pruisen en vervolgens naar Engeland. Later, in 1760, trouwde hij met een zangeres, en kreeg zeven kinderen.p304 Philidor schaakte in het Café de la Régence in Parijs, en in het Salopian Coffee-house en in Parsloe's schaakclub in Londen.
Zijn muziek
De tijdgenoten van Philidor konden moeilijk geloven dat hij zo goed kon zijn in twee zulke verschillende kunsten, maar dat was hij wel. Zijn werk aan de komische opera (opéra bouffe) blonk uit. Hij schreef 25 van dergelijke werken, waarvan vier met medewerkers (waaronder Rousseau). "Zijn Tom Jones (1765) werd beschouwd als het mooiste werk in het theater... Zijn Ernelinda, prinses van Noorwegen (1766) beviel Lodewijk XV zo goed dat hij Philidor een pensioen van 25 louis d'or (Franse gouden munt) uit eigen zak gaf".p304 De Engelsen negeerden zijn muziek echter, en na 1792 keerde hij nooit meer naar huis terug. De Franse Revolutie bracht zijn band met het koningshuis in gevaar.
Philidor stierf in 1795, en de Comédie-Française hield een benefietconcert voor zijn weduwe.
Zoek in de encyclopedie