Wehrmacht was de naam van de verenigde strijdkrachten van nazi-Duitsland van 1935 tot 1945. De Wehrmacht bestond uit de Heer (leger), de Kriegsmarine (marine) en de Luftwaffe (luchtmacht).
De Waffen-SS, een aanvankelijk kleine gewapende afdeling van Heinrich Himmler's Allgemeine SS die tijdens de Tweede Wereldoorlog uitgroeide tot bijna een miljoen manschappen, maakte geen deel uit van de Wehrmacht, maar viel onder het opperbevel van de Wehrmacht.
Ontstaan en politiek kader
De Wehrmacht werd officieel opgericht in 1935, als opvolger van de na de Eerste Wereldoorlog beperkte Reichswehr. De vorming viel samen met het herstel van Duitse bewapening en de invoering van algemene dienstplicht in strijd met het Verdrag van Versailles. De Wehrmacht was formeel een staatsleger, maar kwam steeds sterker onder politieke controle van Adolf Hitler en de nationaalsocialistische leiders.
Organisatie en bevelsstructuur
De Wehrmacht was verdeeld in drie takken: Heer (landmacht), Kriegsmarine (zeemacht) en Luftwaffe (luchtmacht). De operationele en strategische leiding lag bij hogere commando-organen zoals het Oberkommando der Wehrmacht (OKW) en de afzonderlijke oppercommando’s (bijvoorbeeld Oberkommando des Heeres, OKH). In de praktijk legde Hitler zich op als opperbevelhebber en greep hij vaak rechtstreeks in militair beleid en bevelvoering.
Tactiek, doctrine en uitrusting
Vanaf eind jaren 1930 ontwikkelden Duitse legerstaf en industrie doctrines voor gecombineerde wapens en snelle manoeuvreeroorlogsvoering (bekend geworden als Blitzkrieg). Dit hield in: nauwe samenwerking tussen tanks, pantserinfanterie, artillerie en luchtsteun, snelle bevoorrading en geconcentreerde doorbraken. De Wehrmacht beschikte over moderne tanks, vliegtuigen en een uitgebreid netwerk van spoor- en wegverbindingen waarmee grote bewegingen mogelijk waren.
Personeel en omvang
Door invoering van dienstplicht en massale mobilisatie groeide de Wehrmacht tijdens de oorlog uit tot miljoenen soldaten. Personeel bestond uit beroepsmilitairen, conscripties en later ook geïmporteerde of gedwongen arbeidskrachten uit bezette gebieden. De exacte aantallen wisselen per jaar en theater, maar in de loop van de Tweede Wereldoorlog waren er tientallen miljoenen mannen in Duitse krijgsmachtdiensten betrokken.
Relatie met de Waffen-SS en andere formaties
Hoewel de Waffen-SS organisatorisch niet tot de Wehrmacht behoorde, was de praktijk complex: op operationeel niveau vielen Waffen-SS-eenheden vaak onder Wehrmacht-bevelen en werkten zij samen in frontsecties en bezettingsdiensten. De Waffen-SS stond tegelijk onder leiding van de SS en haar leider Heinrich Himmler', en speelde een belangrijke rol bij ideologisch gemotiveerde acties en repressie.
Militaire acties en betrokkenheid bij misdaden
De Wehrmacht voerde campagnes die leidden tot snel terreinverlies van vijanden in Polen, West-Europa, de Sovjet-Unie en elders. Naast reguliere militaire operaties waren delen van de Wehrmacht betrokken bij of compliceerden ze oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid: uitroeiing van Joden, massamoorden op krijgsgevangenen, harde anti-partizanenstrijd en repressieve bezettingspraktijken. Hedendaags onderzoek heeft de mythe van een “schone Wehrmacht” grotendeels ontkracht; organisatieleden werkten deels samen met of ondersteunden SS- en veiligheidstroepen.
Ontbinding en nasleep
Na de onvoorwaardelijke Duitse capitulatie in mei 1945 werd de Wehrmacht ontbonden. Veel officieren en soldaten werden krijgsgevangen gemaakt; leidinggevenden werden berecht tijdens processen zoals de processen van Neurenberg. De Wehrmacht als legerorganisatie werd bestempeld als instrument van een agressieve en criminele oorlogvoering, al werd niet elke individuele soldaat automatisch als crimineel aangemerkt. In de decennia daarna leidde onderzoek tot uitgebreide documentatie over betrokkenheid bij oorlogsmisdaden en tot herziening van populaire voorstellingen.
Erfenis
De Wehrmacht laat een complexe erfenis na: professioneel-militaire prestaties en innovaties tegenover grootschalige betrokkenheid bij een gewelddadig en raciaal gemotiveerd regime. Historici blijven onderzoeken hoe militaire cultuur, ideologie en politieke druk samenwerkten in de uitvoering van zowel reguliere oorlogsvoering als misdaden. Voor nabestaanden, onderzoekers en samenlevingen blijft de periode onderwerp van studie, herdenking en juridische en morele evaluatie.
