Het Verdrag van Versailles (Frans: Traité de Versailles) werd op 28 juni 1919 ondertekend in de Spiegelzaal van het Paleis van Versailles. Het was het belangrijkste vredesverdrag dat formeel een einde moest maken aan de Eerste Wereldoorlog tussen Duitsland en de overwegend winnende mogendheden, waaronder Japan, de Verenigde Staten, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Duitsland en enkele andere centralen waren bij de onderhandelingen grotendeels buiten spel gezet; landen als Oostenrijk en Hongarije kregen later aparte verdragen. Duitsland kreeg de keuze om het verdrag te ondertekenen of te worden geconfronteerd met een bezetting en verdere militaire druk.
Belangrijkste bepalingen
Het verdrag bevatte gedetailleerde en verreikende voorwaarden op politiek, territoriaal, economisch en militair gebied. Belangrijke onderdelen waren:
- Oorlogsschuld en herstelbetalingen: In artikel 231 werd Duitsland formeel verantwoordelijk gehouden voor het veroorzaken van de oorlog (de zogenaamde 'war guilt'-clausule). Dat diende als basis voor zware herstelbetalingen die Duitsland aan de geallieerden moest doen. Het exacte bedrag werd later onderwerp van langdurige discussie en onderhandelingen.
- Territoriale veranderingen: Duitsland moest gebiedsverlies accepteren: terugkeer van bezette Franse gebieden zoals Elzas-Lotharingen naar Frankrijk, overdracht van delen van Pruissen aan de nieuwe staat Polen (inclusief de Poolse Corridor), het opzetten van de Vrijstad Danzig, en afstanden van al zijn koloniën die onder mandaat van de Volkenbond werden geplaatst.
- Militaire beperkingen: Duitsland werd gedwongen zijn leger drastisch te verkleinen (tot 100.000 man), zijn onderzeeërs en militaire vliegtuigen af te staan of te verbieden, en het grootste deel van zware artillerie te verwijderen; de Rijnstrook werd gedemilitariseerd en het houden van bepaalde wapens en een luchtmacht werd verboden. De marine mocht alleen beperkte oppervlakteschepen behouden, geen onderzeeërs.
- Oprichting van de Volkenbond: Het verdrag richtte de Volkenbond (League of Nations) op, een internationale organisatie die geschillen zonder oorlog moest helpen oplossen en toezicht moest houden op mandaten, maar die afhankelijk was van de bereidheid van grote mogendheden om samen te werken.
Territoriale en politieke gevolgen
De kaart van Midden- en Oost-Europa veranderde sterk. Groot-Duitse gebieden werden gesplitst of onder internationaal toezicht geplaatst, de Anschluss tussen Duitsland en Oostenrijk werd verboden en nieuwe of herstelde staten (zoals Polen, Tsjechoslowakije en de Baltische staten) ontstonden of werden uitgebreid. De koloniale bezittingen van Duitsland werden niet onafhankelijk, maar aan winnaars als mandaten van de Volkenbond toegewezen.
Economische impact en kritiek
De opgelegde herstelbetalingen en economische beperkingen droegen bij aan een zware last voor de nieuwe Duitse staat. De Britse econoom John Maynard Keynes publiceerde in 1919 zijn scherpe kritiek ("The Economic Consequences of the Peace"), waarin hij betoogde dat de opgelegde voorwaarden economisch onverantwoord waren en de stabiliteit van Europa konden ondermijnen. In de jaren 1920 kampte Duitsland met inflatie en economische crisis; de waarde van de munteenheid (de Reichsmark en later de gouden mark-verhoudingen) liep sterk uiteen en leidde tot sociale ontwrichting.
Politieke reacties in Duitsland
De Weimarrepubliek (Weimarrepubliek) kwam voort uit de nederlaag en de revoluties van 1918–1919. In brede lagen van de Duitse samenleving werd het verdrag gezien als een vernederende en eenzijdige vrede. De sterke onvrede over de voorwaarden en de economische aandoeningen droegen bij aan politiek radicalisme. Uiteindelijk gebruikte Adolf Hitler (Adolf Hitler) het verzet tegen het verdrag als één van de argumenten voor zijn opkomst; na zijn machtsovername schafte hij de belangrijkste bepalingen feitelijk af en begon met herbewapening en territoriale uitbreidingspolitiek, wat uiteindelijk leidde tot de Tweede Wereldoorlog.
Internationale reacties en beperkingen van het verdrag
Niet alle geallieerde landen waren het eens over de strengheid van de maatregelen, en de Verenigde Staten weigerden het verdrag te ratificeren in het Amerikaanse Congres. Daardoor traden de Verenigde Staten nooit officieel toe tot de Volkenbond en sloten ze later afzonderlijke vredesverdragen met Duitsland. De Volkenbond zelf slaagde er in enkele internationale conflicten vreedzaam op te lossen, maar miste uiteindelijk de macht en eenheid om agressie door revisionistische staten in de jaren 1930 effectief te voorkomen.
Langetermijngevolgen
Het Verdrag van Versailles had directe en indirecte gevolgen voor het interbellum en de internationale verhoudingen: het schiep nieuwe staten en fundamenten voor internationale samenwerking, maar het wekte eveneens wrok en voelde voor veel Germanen als vernederend en onrechtvaardig. Die combinatie van politieke onvrede, economische druk en nationale revanchisme droeg bij aan de instabiliteit die Europa in de jaren 1930 naar een nieuwe oorlog voerde.
Samengevat kan het verdrag worden gezien als een poging om na een verwoestende oorlog een nieuwe orde te vestigen: met successen (zoals institutionele vernieuwing via de Volkenbond) maar ook met aanzienlijke gebreken die de latere ontwikkelingen mede beïnvloedden.
