Definitie

Hersendood betekent dat de hersenen volledig en blijvend niet meer werken. Hersendood is onomkeerbaar: er is geen herstel mogelijk en geen enkele behandeling kan de hersenfunctie herstellen. Bij hersendood is er geen activiteit in welk deel van de hersenen dan ook, inclusief de hersenstam. Er stroomt geen zuurstof meer naar de hersenen en er is geen elektrische activiteit meer.

Waarom dit belangrijk is

De hersenen regelen alle automatische functies die nodig zijn om te blijven leven, zoals ademhaling, lichaamstemperatuur, hartslag en andere vitale reflexen. Wanneer iemand hersendood is, kunnen de hersenen deze functies niet meer aansturen. Iemand die hersendood is kan niet zelfstandig ademen en zal nooit bewust worden of reageren op wat er om hem of haar heen gebeurt.

Symptomen en tekenen

Kenmerken die wijzen op hersendood zijn onder andere:

  • Volledig bewustzijnsverlies (geen respons op pijn of prikkels).
  • Afwezigheid van hersenstamreflexen, bijvoorbeeld niet- reagerende pupillen, geen hoest- of braakreflex en geen corneareflex.
  • Geen spontane ademhalingspogingen (apneu).
  • Geen zichtbare motorische activiteit die door de hersenen gecontroleerd wordt.

Soms worden mensen die hersendood zijn tijdelijk in leven gehouden met machines en medicijnen. Artsen kunnen bijvoorbeeld een tube in iemands keel plaatsen en een beademingsapparaat gebruiken om zuurstof in de longen te pompen. Deze ondersteuning kan voorkomen dat andere organen onmiddellijk falen, maar het verandert niets aan het feit dat de hersenen onherstelbaar beschadigd zijn.

Hoe wordt hersendood vastgesteld?

De vaststelling van hersendood is strikt en gebeurt volgens landelijke en internationale protocollen. Meestal zijn de stappen:

  • Uitsluiten van behandelbare oorzaken van bewustzijnsverlies zoals ernstige hypothermie, metabole stoornissen of effecten van sedativa/neuromusculaire blokkers.
  • Uitgebreid klinisch onderzoek door ervaren artsen met nadruk op afwezigheid van hersenstamreflexen en het apneutest (test voor ademhalingsdrive).
  • Indien nodig aanvullende onderzoeken om de diagnose te bevestigen, zoals EEG (elektro-encefalogram) of beeldvormende onderzoeken die de cerebrale bloedstroom aantonen (bijv. CT-angiografie, perfusiescintigrafie, transcraniële doppler). Welke aanvullend onderzoek vereist is, kan per land/regio verschillen.

Het apneutest bestaat kort gezegd uit het tijdelijk stoppen of verminderen van de beademing onder gecontroleerde omstandigheden om te zien of stijgende kooldioxidewaarden een ademhalingsprikkel geven. Als er geen ademhalingspogingen optreden en het onderzoek veilig is verlopen, ondersteunt dit de diagnose hersendood.

Verschil met coma en vegetatieve toestand

Hersendood verschilt wezenlijk van andere bewustzijnsstoornissen:

  • Coma: diepe bewusteloosheid waarbij sommige hersenfuncties mogelijk nog actief zijn; herstel kan voorkomen. Mensen in coma kunnen soms weer wakker worden.
  • Vegetatieve toestand (waak-slaapcyclus zonder bewustzijn): patiënten hebben vaak autonome functies (ademhaling zonder beademing is mogelijk), openen soms de ogen en vertonen waak- en slaapcycli, maar tonen geen bewustzijn of betekenisvolle interactie. Dit is niet hetzelfde als hersendood.
  • Hersendood: volledige en onomkeerbare uitval van alle hersenfuncties, inclusief de hersenstam. Medisch en juridisch wordt iemand die hersendood is beschouwd als dood, ook al kan het hart tijdelijk blijven kloppen met behulp van machines.

Behandeling, leven op machines en orgaandonatie

Er is geen behandeling die hersendood kan herstellen. Machines kunnen lichaamsfuncties tijdelijk ondersteunen, waardoor organen soms enige tijd in goede conditie blijven. Dit maakt orgaandonatie mogelijk, wanneer patiënt en/of familie daarmee instemmen. Beslissingen hierover worden zorgvuldig besproken door het behandelteam en eventueel een transplantatieteam.

Juridische en ethische aspecten

In veel landen is hersendood juridisch gelijkgesteld aan overlijden. De precieze criteria en procedures kunnen per land en ziekenhuis verschillen. Daarom is het belangrijk dat artsen heldere informatie geven, dat onafhankelijke controles plaatsvinden waar nodig en dat familieleden vragen kunnen stellen of om een second opinion kunnen vragen.

Wat gezinnen moeten weten

  • Vraag de behandelend arts duidelijk uit te leggen welke onderzoeken zijn gedaan en waarom men tot de conclusie komt dat iemand hersendood is.
  • Vraag om tijd en ondersteuning; beslissingen over orgaandonatie en afscheid nemen zijn emotioneel zwaar en mogen niet overhaast worden genomen.
  • Als er twijfels zijn, kunt u om een tweede onderzoek of second opinion vragen; de procedures hiervoor verschillen per ziekenhuis en regio.
  • Professionele begeleiding van het ziekenhuis, maatschappelijk werk of geestelijke verzorging kan helpen bij het verwerken van de situatie en bij praktische stappen na overlijden.

Samengevat: hersendood is de volledige en onomkeerbare uitval van alle hersenfuncties. Het is medisch en juridisch hetzelfde als overlijden, ook al kunnen beademing en andere ondersteuning tijdelijk vitale organen in stand houden. Duidelijke communicatie tussen zorgverleners en naasten is essentieel bij het nemen van vervolgbeslissingen.