Nederlands verzet in de Tweede Wereldoorlog: acties, organisaties en reddingen
Ontdek het Nederlandse verzet in de Tweede Wereldoorlog: dappere acties, organisaties en levensreddende reddingen — heldenverhalen van sabotage, hulp aan Joden en geheim netwerk.
Het Nederlandse verzet was een beweging van Nederlanders die streden tegen de Duitse bezetting van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zij bevochten de nazi's op veel verschillende manieren, meestal zonder gebruik te maken van geweld. In het najaar van 1944 hielp het verzet 300.000 mensen te verbergen.
Het Nederlandse verzet ontwikkelde zich langzaam. In 1941 organiseerde het Nederlandse volk een staking, de februaristaking genaamd, om te protesteren tegen de deportatie van meer dan 400 Joden door de nazi's. Dit moedigde het verzet aan. De Nederlandse communisten zetten een systeem van cellen op (kleine groepen verzetsstrijders). Ook enkele andere zeer amateuristische groepen werden opgericht, zoals De Geuzen, opgericht door Bernard IJzerdraat. Sommige militaire groepen begonnen, zoals de Ordedienst ('ordedienst'). De meeste groepen werden in de eerste twee oorlogsjaren door de nazi's ontdekt.
Nederlandse verzetsgroepen verzamelden contraspionage (informatie over de nazi's), pleegden sabotage en vormden communicatienetwerken. Dit hielp de geallieerden, vanaf 1944 tot aan de bevrijding van Nederland. Ongeveer 75% (105.000 van de 140.000) van de Nederlandse Joden werd in de Holocaust vermoord, de meeste van hen in nazi-doodkampen. Een aantal verzetsgroepen specialiseerde zich in het redden van Joodse kinderen. Ergens tussen de 215 en 500 Nederlandse Romeinen werden ook door de nazi's vermoord.
Organisaties en samenwerkingsverbanden
Het verzet was geen eenduidige organisatie maar een veelheid aan groepen met verschillende doelen en methoden. Enkele bekende typen en organisaties:
- Communistische en politieke cellen — vroege structuur van kleine, geheime groepen die sabotage en propaganda uitvoerden.
- Militaire groepen — zoals de Ordedienst (OD), voorbereid op het herstellen van orde na de bevrijding; en later de Binnenlandse Strijdkrachten (BS), een samenvoeging van veel gewapende verzetsgroepen in 1944-1945.
- Hulporganisaties — zoals de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO) en tal van lokale groepen die onderduikadressen, voedsel en valse papieren regelden.
- Illegale pers — ondergrondse kranten (bijv. Het Parool) die informatie en tegenpropaganda verspreidden.
- Financiers en netwerken — personen als Walraven van Hall speelden een sleutelrol bij het financieren van verzet en het organiseren van bankieren achter de schermen.
Typen acties en methoden
Het verzet gebruikte een breed scala aan middelen, vaak gericht op het ondermijnen van de Duitse bezetting zonder openlijk frontaal geweld te voeren:
- Spionage en inlichtingenverstrekking aan de geallieerden, inclusief meldingen over troepenbewegingen en spoorweglijsten.
- Sabotage van infrastructuur — het beschadigen van spoorlijnen, communicatieapparatuur en wapenvoorraden, vooral intens in 1944 voorafgaand aan de geallieerde opmars.
- Uitgeven van valse persoonsbewijzen en distributiekaarten om mensen uit handen van de nazi's te houden.
- Organiseren van vluchtlijnen en Engelandvaarders — helpers die mensen, piloten en spionnen hielpen ontsnappen naar het Verenigd Koninkrijk.
- Illegale pers en propaganda om de moraal te steunen en het verzet te coördineren.
Redding van Joden en onderduik
Een van de belangrijkste en meest gecompliceerde taken van het Nederlandse verzet was het verbergen en redden van Joden en andere vervolgden. Dit gebeurde via:
- Het vinden van onderduikgezinnen en religieuze instellingen die mensen verborgen.
- Het verzorgen van valse papieren, voedselbonnen en medische hulp.
- Speciale netwerken en acties om Joodse kinderen uit te plaatsen bij pleeggezinnen of kloosters.
Op het hoogtepunt zaten naar schatting zo'n 300.000 mensen in Nederland “ondergedoken” — personen die uit direct gevaar werden gehouden, bijvoorbeeld zowel Joden als dienstweigeraars, arbeidsweigeraars en andere gezochten. De organisatie en het risico waren immens: helpers en verborgen personen werden bij ontdekking vaak zwaar gestraft.
Verliezen en repressie
De nazi's reageerden op verzet vaak met harde maatregelen: razzia's, executies en deportaties. Veel verzetsmensen werden gearresteerd, gefolterd en naar concentratiekampen gestuurd. Ook bleven de burgerbevolking en gezinnen van verzetsleden vaak niet ongedeerd door vergeldingsacties.
Joodse slachtoffers: van ongeveer 140.000 Joodse inwoners van Nederland werden circa 105.000 vermoord in de Holocaust. De term in sommige oudere bronnen voor Sinti en Roma verschijnt als “Romeinen”; tussen de 215 en 500 Nederlandse Sinti en Roma werden eveneens door de nazi's vermoord.
Nalatenschap en herdenking
Na de oorlog werd het verzetsverleden onderwerp van onderzoek, debat en herdenking. Veel verzetsmensen werden geëerd en er verrezen monumenten, kranten en musea die de verhalen levend houden. Tegelijk leidde de complexe werkelijkheid — met zowel heldhaftigheid als gevallen van samenwerking en opportunisme — tot kritische studies over hoe Nederlanders zich onder bezetting gedroegen.
Het verhaal van het Nederlandse verzet blijft belangrijk voor het begrip van morele keuzes onder druk, burgerlijke moed en de georganiseerde inzet om vervolging en onderdrukking te bestrijden.
Voor verdere verdieping kunnen lokale archieven, musea en gespecialiseerde geschiedschrijving meer gedetailleerde overzichten en persoonlijke verhalen bieden.
Leden van het Eindhovense verzet met troepen van de Amerikaanse 101e Airborne Divisie in Eindhoven tijdens Operatie Market Garden, september 1944.
Definitie
Naast het gewapend verzet werden ook andere vormen van verzet tegen de nazi-Duitse bezetting uitgevoerd door de Nederlanders. Dit waren belangrijke opties voor degenen die zich tegen de nazi's verzetten, maar ervoor kozen om geen wapens te gebruiken. Het niet-gewelddadige verzet bestond uit spionage, het onderduiken en helpen van voortvluchtigen, het niet volgen van de nazi-regels, het bijwonen van openbare protesten, het publiceren van illegale papieren en het saboteren (vernietigen) van bedrijven die de oorlogsinspanningen ondersteunden. Duizenden werden door de nazi's gearresteerd en maandenlang opgesloten, gemarteld, naar concentratiekampen gestuurd of gedood.
De Nederlandse Februaristaking van 1941, waarin geprotesteerd werd tegen de deportatie van Joden uit Nederland, was de enige staking in het door de nazi's bezette Europa.
Na de oorlog heeft Nederland een medaille voor dapperheid in het leven geroepen en toegekend, het Verzetskruis. Van de 95 mensen die hem kregen, waren er 93 gedood.
Voorafgaand aan
Voordat de Duitsers binnenvielen, was Nederland neutraal. De Nederlanders hadden sinds 1830 met geen enkele Europese natie meer in een oorlog gevochten. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd Nederland niet door Duitsland binnengevallen. De Duitse ex-Kaiser vluchtte zelfs naar Nederland in 1918. De Duitse invasie in de Tweede Wereldoorlog was daarom een grote schok. Nederland liet zijn leger zich in september 1939 klaarmaken.
Hoewel Nederland nog steeds neutraal was en zich tijdens de Tweede Wereldoorlog met geen enkele partij had bemoeid, werd de grote handelsvloot van het land na het begin van de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers aangevallen. De nazi's lieten het Nederlandse passagiersschip SS Simon Bolivar in november 1939 zinken, waarbij 84 mensen omkwamen. Dit schokte Nederland. Dit was niet het enige Nederlandse schip dat werd vernietigd.
Duitse invasie
Op 10 mei 1940 begonnen Duitse troepen Nederland aan te vallen. De Duitsers vielen met ongeveer 750.000 man binnen. Dit was drie keer zo groot als het Nederlandse leger. De Duitsers vielen binnen met 1.100 vliegtuigen (het Nederlandse leger had er 125) en zes pantsertreinen. Ze vernietigden 80% van de Nederlandse militaire vliegtuigen door bombardementen, hoewel de Duitsers meer dan 500 vliegtuigen verloren in de aanval.
De nazi's probeerden de eerste grootschalige parachutistenaanval in de geschiedenis, die mislukte. De Nederlanders namen de controle over de drie door de Duitsers veroverde vliegvelden weer over. Het Nederlandse leger bezat slechts één tank (een Renault ft-17, maar die hebben we niet gebruikt omdat het afval was en het letterlijk elke keer wegzonk met zijn topsnelheid van 8 km/u) (we hadden 145 andere tanks die kwamen, maar die kwamen niet op tijd (dienst was 1 op de 10 (zou niet aanraden)).
Grote gebieden van militair verzet waren binnen:
- De Grebbelinie bij Amsterdam
- Kornwerderzand, dat versterkte bunkers had
- Rotterdam, de bruggen verdedigd door Nederlandse Mariniers
Na vier dagen waren de Duitsers 70% van het land binnengevallen. Adolf Hitler beval Rotterdam te vernietigen. Nazi-bombardementen lieten ongeveer 85.000 Nederlandse burgers dakloos achter. De Nederlanders gaven zich over.
Ongeveer 2.000 Nederlandse soldaten stierven in de strijd tegen de nazi-invasie. Minstens 800 burgers stierven in Rotterdam.
Initieel Duits beleid
Het doel van de nazi's was om van de Nederlanders nazi's te maken. De uitgestrekte gebieden van het land maakten het moeilijk om illegale activiteiten te verbergen - in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Maquis in Frankrijk, die veel schuilplaatsen had.
De eerste Duitse inval van Joden in februari 1941 leidde tot de eerste algemene staking tegen de Duitsers.
Nederlandse sociaal-democraten, katholieken en communisten begonnen de verzetsbeweging. Als de Duitsers ontdekten dat er mensen bij het verzet betrokken waren, zetten ze ze eerst in de gevangenis. Maar als iemand lid was van een gewapende of militaire groepering, konden de nazi's hen naar de concentratiekampen sturen. Na medio 1944 gaf Hitler zijn soldaten het bevel om alle leden van het verzet neer te schieten. De nazi's deden ook wraakacties tegen burgers, waarbij ze onschuldige burgers doodden nadat er verzetsactiviteiten plaatsvonden.
De nazi's deporteerden de Nederlandse Joden naar concentratie- en vernietigingskampen. Ze begonnen met de bouw van vestingwerken langs de kust en bouwden 30 vliegvelden. Ze dwongen volwassen mannen tussen 18 en 45 jaar om te werken in Duitse fabrieken of op openbare werkplaatsen. In 1944 werden de meeste treinen naar Duitsland gestuurd en 550.000 Nederlanders werden als arbeiders naar Duitsland gestuurd. Het verzet werd beter georganiseerd en krachtiger. Het verzet doodde hooggeplaatste Nederlandse functionarissen, zoals generaal Seyffardt.
In Nederland slaagden de Duitsers erin om veel Joden te doden.
Activiteiten
Op 25 februari 1941 riep de Communistische Partij der Nederlanden op tot een algemene staking, de 'Februaristaking'. De Duitse troepen reageerden door op ongewapende mensenmassa's te schieten en veel gevangenen te nemen. De staking was echter belangrijk omdat het verzet tegen de nazi-bezetting daarna sterker werd.
Het Nederlandse verzet was meestal geheim. Het verzet in Nederland omvatte sabotage (zoals het knippen van telefoonlijnen, het verspreiden van anti-Duitse folders, of het afbreken van affiches). Sommige kleine groepen verzamelden inlichtingen en publiceerden ondergrondse kranten zoals De Waarheid, Trouw, Vrij Nederland en Het Parool. Ook saboteerden zij telefoonlijnen.
Een andere belangrijke verzetsactiviteit was het verbergen van joodse gezinnen zoals die van Anne Frank, verzetsstrijders, mannen en geallieerde vliegtuigbemanningen. Het verzet verborg meer dan 300.000 mensen voor de nazi's.
Plaquette ter ere van de Nederlandse verzetsmensen die door de Duitsers in het concentratiekamp Sachsenhausen zijn geëxecuteerd.
Gerelateerde pagina's
- Corrie ten Boom, organisator van het christelijk verzet
- Antifascisme
Meer lezen
- Bentley, Stewart. Het Nederlandse Verzet en de OSS (2012)
- Bentley, Stewart. Sinaasappelbloed, Zilveren Vleugels: Het Onvertelde Verhaal van het Nederlandse Verzet tijdens de Market-Garden (2007)
- Fiske, Mel, en Christina Radich. Onze Moeder's Oorlog: een biografie van een kind van het Nederlandse Verzet (2007)
- van der Horst, Liesbeth. Het Nederlands Verzetsmuseum (2000)
- Schaepman, Antoinette. Wolken: Aflevering van Dutch Wartime Resistance, 1940-45 (1982)
- Sellin, Thorsten, red. "Nederland tijdens de Duitse bezetting", Annalen van de Amerikaanse Academie van Politieke en Sociale Wetenschappen Vol. 245, mei, 1946 pp i tot 180 in JSTOR.
- Warmbrunn, Werner. De Nederlanders onder Duitse bezetting, 1940-1945 (Stanford University Press, 1963)
- Dewulf, Jeroen. Geest van Verzet: Nederlandse Clandestiene Literatuur onder het Nazi-klooster (Rocher NY: Camden House, 2010)
Vragen en antwoorden
V: Wat was het Nederlandse verzet?
A: Het Nederlandse verzet was een beweging van Nederlanders die tijdens de Tweede Wereldoorlog vocht tegen de Duitse bezetting van Nederland.
V: Gebruikte het verzet geweld?
A: Meestal niet. Zij bestreden de nazi's op verschillende manieren, meestal zonder geweld te gebruiken.
V: Wat deed het verzet om mensen te helpen?
A: Het verzet hielp in de herfst van 1944 300.000 mensen te verbergen.
V: Wanneer ontwikkelde het Nederlandse verzet zich?
A: Het Nederlandse verzet ontwikkelde zich langzaam. In 1941 organiseerden Nederlanders een staking, de Februaristaking, om te protesteren tegen de deportatie van meer dan 400 Joden door de nazi's. Dit moedigde het verzet aan. Dit moedigde het verzet aan.
V: Welke groepen vormden zich binnen het Nederlandse verzet?
A: De Nederlandse communisten zetten een systeem op van cellen (kleine groepen verzetsleden). Er ontstonden ook andere zeer amateuristische groepen, zoals De Geuzen, opgericht door Bernard IJzerdraat. Er ontstonden enkele militaire groepen, zoals de Ordedienst.
V: Wat deed het verzet om de geallieerden te helpen?
A: Nederlandse verzetsgroepen verzamelden contraspionage (informatie over de nazi's), pleegden sabotage en vormden communicatienetwerken. Dit hielp de geallieerden, vanaf 1944 tot de bevrijding van Nederland.
V: Hoeveel Nederlandse Joden werden tijdens de Holocaust vermoord?
A: Ongeveer 75% (105.000 van de 140.000) van de Nederlandse Joden werd vermoord tijdens de Holocaust, de meesten van hen in de vernietigingskampen van de nazi's.
Zoek in de encyclopedie