Wat is een gemeentelijk bedrijf? Definitie, bevoegdheden en voorbeelden

Lees wat een gemeentelijk bedrijf is: definitie, bevoegdheden, voorbeelden en hoe lokale wetten werken. Praktische uitleg voor inwoners en bestuur.

Een gemeentelijk bedrijf is een term binnen de lokale overheid die wordt gebruikt voor een onderneming of organisatie die (deels) in eigendom of onder het beheer van een gemeente staat. Dit kan gaan om een dienst die door de gemeente zelf uitgevoerd wordt, een verzelfstandigde organisatie die publieke taken uitvoert, of om een commerciële onderneming waarin de gemeente aandelen houdt. Gemeenten kunnen binnen de wettelijke kaders eigen regels en verordeningen vaststellen, maar zij mogen geen wetten maken die in strijd zijn met nationale of provinciale wetgeving.

Definitie en rechtsgrond

Gemeentelijke bedrijven zijn organisaties die namens of onder verantwoordelijkheid van een gemeente diensten leveren of activiteiten ontplooien. Ze bestaan in verschillende rechtsvormen: een interne dienst van de gemeente, een zelfstandige rechtspersoon (zoals een bv of nv), een stichting, of een publiekrechtelijke organisatie. De bevoegdheden en taken vloeien meestal voort uit de Gemeentewet, specifieke sectorregelgeving en gemeentelijke verordeningen.

Bevoegdheden en taken

De belangrijkste taken en bevoegdheden van een gemeentelijk bedrijf hangen af van de opdracht die de gemeente geeft en de gekozen rechtsvorm. Veelvoorkomende functies zijn:

• Het uitvoeren van publieke diensten: afvalinzameling, reiniging, groenbeheer, begraafplaatsen.
• Beheer en exploitatie van infrastructuur: parkeervoorzieningen, stadsverwarming, havens of bedrijventerreinen.
• Publieke nutsvoorzieningen of dienstverlening: lokaal openbaar vervoer, cultureel beheer (theaters, musea), sportaccomodaties.
• Commerciële activiteiten in opdracht van de gemeente: vastgoedexploitatie, economische ontwikkeling en bedrijventerreinontwikkeling.
• Het verlenen van vergunningen en handhavingstaken, voor zover wettelijk gedelegeerd aan de organisatie.

Belangrijk is dat een gemeentelijk bedrijf niet meer bevoegdheden krijgt dan de wet toelaat: belastingen heffen en wetgevende macht blijven hoofdzakelijk bij hogere overheden en het gemeentebestuur zelf.

Voorbeelden en rechtsvormen

Concrete voorbeelden van gemeentelijke bedrijven zijn:

• Een gemeentelijke reinigingsdienst die afval inzamelt en verwerkt.
• Een gemeentelijk vervoersbedrijf of regionale vervoersorganisatie voor stads- en streekvervoer.
• Een gemeentelijke woningexploitatie of vastgoedbedrijf dat gemeentelijk eigendom beheert.
• Een stedelijk energie- of warmtebedrijf dat lokale energieoplossingen aanbiedt.
• Culturele instellingen en zwembaden die door de gemeente worden geëxploiteerd (direct of via een verzelfstandigde organisatie).

Qua rechtsvormen kan een gemeentelijk bedrijf intern onderdeel blijven van de gemeentelijke organisatie, of verzelfstandigd worden als een bv, nv, stichting, of deelnemen in samenwerkingsvormen zoals een gemeenschappelijke regeling. De gekozen vorm beïnvloedt aansprakelijkheid, toezicht en financiële verslaglegging.

Toezicht, verantwoording en financiering

Gemeentelijke bedrijven staan onder verantwoordelijkheid en toezicht van het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad. Verantwoording gebeurt via begroting, jaarrekening en politieke controle. Financiering kan plaatsvinden door gemeentelijke bijdragen, opbrengsten uit dienstverlening, tarieven voor gebruikers en — in geval van commerciële activiteiten — winst uit exploitatie. Bij opdrachten en aanbestedingen gelden vaak aanvullende regels (bijvoorbeeld aanbestedingswetgeving) en transparantieverplichtingen.

Verschil met andere gemeentelijke organen

Een gemeentelijk bedrijf verschilt van een gewone gemeentelijke dienst doordat het vaak een zekere mate van zelfstandigheid en een specifieke exploitatie- of bedrijfsopdracht heeft. Het heeft een andere governance-structuur en soms eigen juridische entiteit, maar blijft uiteindelijk verankerd in het publieke belang en onder toezicht van de gemeente.

Samengevat: een gemeentelijk bedrijf is een instrument waarmee een gemeente publieke taken uitvoert of marktgerichte activiteiten ontplooit, binnen de grenzen van de wet en onder politieke verantwoording.

Gemeentelijke handvesten per land

Canada

In Canada worden charters gegeven door de provinciale autoriteiten.

Duitsland

In Duitsland bestaan de stadsrechten al sinds de Middeleeuwen.

India

In India heeft het gemeentebestuur de leiding over een stad met 200.000 inwoners of meer. Vanwege het panchayati raj-systeem moet het stadsbestuur overleggen met de deelstaatregering. Mumbai, Delhi, Kolkata, Bangalore, Chennai, Hyderabad en Ahmedabad hebben de grootste gemeentebesturen. De leden worden gekozen uit de wijken van de stad. De gemeentebedrijven zijn verantwoordelijk voor wegen, openbaar vervoer, watervoorziening, registratie van geboorten en sterfgevallen, sanitaire voorzieningen zoals afvalbeheer, riolering, drainage en overstromingsbeheer, openbare veiligheidsdiensten zoals brandweer en ambulance, tuinen en onderhoud van gebouwen. Belastingen is waar de gemeentebesturen hun geld vandaan halen om problemen in hun steden op te lossen.

Republiek Ierland

In Ierland bestaan al sinds de Middeleeuwen municipal corporations. In Dublin bestaat het gemeentebestuur al sinds de 13e eeuw.

Zuid-Afrika

In Durban werd het gemeentebestuur de "Durban Corporation" genoemd.

Zweden

In Zweden werden steden tot 1951 gemaakt door het koninklijk handvest.

Filippijnen

Op de Filippijnen worden steden gemaakt door de wetten die door vele nationale wetgevers zijn uitgevaardigd.

Verenigd Koninkrijk

In het Verenigd Koninkrijk worden steden gemaakt door de koninklijke brief octrooi.

Verenigde Staten

In de Verenigde Staten worden steden gemaakt door de gemeentelijke handvesten. Dit wordt meestal gevolgd door een referendum.

 
Gemeentelijk gebouw in Bangalore.  

Zoek op letter