Salamanders (amfibieën): kenmerken, levenscyclus en regeneratie
Ontdek salamanders: kenmerken, levenscyclus, metamorfose, neotenie en hun unieke regeneratievermogen. Leer over habitat, ademhaling en verdedigingskleuren.
Salamanders zijn amfibieën. Ze behoren tot de orde Caudata (of Urodela). Er zijn ongeveer 500 verschillende soorten.
Salamanders leven in het water en op het land, en lijken een beetje op hagedissen, met vier poten en een staart. Ze komen als larven uit eieren in het water. In dat stadium hebben ze kieuwen die uitsteken.
De meeste salamanders leven op het land als ze volwassen zijn, na hun gedaanteverwisseling (metamorfose). Op het land leven salamanders in vochtige habitats. Hun manier van ademhalen varieert. Sommige salamanders blijven in het water, maar zien eruit als volwassen dieren. Deze worden salamanders genoemd. Sommige salamanders behouden hun kieuwen tot ze geslachtsrijp zijn, zoals de Axolotl. Dit proces wordt neotenie genoemd.
Vaak hebben salamanders een chemische verdediging tegen roofdieren; ze zijn giftig om te eten. In dat geval hebben ze een waarschuwende kleur. Anders, als ze niet giftig zijn, hebben ze meestal camouflage.
Salamanders zijn de enige viervoeters die ledematen en andere lichaamsdelen kunnen regenereren.
Kenmerken en anatomie
Salamanders variëren sterk in grootte en kleur. De kleinste soorten zijn maar enkele centimeters lang, terwijl sommige uitheemse of prehistorische vormen veel groter kunnen zijn. Gemeenschappelijke kenmerken:
- Gestalte: langgerekt lichaam met staart; vier poten (bij sommige waterdieren gereduceerd).
- Huid: meestal vochtig en glad, met klieren die slijm en bij veel soorten giftige stoffen produceren; huid speelt een belangrijke rol bij vochtbalans en ademhaling.
- Staart: belangrijk voor balans en voortbeweging; bij veel soorten kan de staart deels terug groeien na verlies.
- Zintuigen: ogen goed ontwikkeld; sommige soorten gebruiken reuk en elektrische signalen bij jacht in troebel water.
Ademhaling
Salamanders ademen op verschillende manieren, afhankelijk van de soort:
- Longen: veel terrestrische soorten hebben longen.
- Kieuwen: larven en sommige volwassen soorten (bijvoorbeeld axolotl) hebben uitwendige of inwendige kieuwen en leven permanent of grotendeels in het water.
- Huidademhaling: sommige soorten, zoals de longloze salamanders, halen het grootste deel van hun zuurstof via de huid en het mondslijmvlies (cutane respiratie).
Levenscyclus en voortplanting
De meeste salamanders doorlopen een levenscyclus met eieren, larven en volwassen dieren. Belangrijke punten:
- Eieren worden vaak in water gelegd in een gelatineuze massa; sommige soorten leggen eieren op land of bewaken ze actief.
- De larven zijn meestal aquatisch en hebben kieuwen en een vinachtige staart die geschikt is voor zwemmen.
- Metamorfose transformeert larven naar terrestrische volwassen dieren, maar bij neotenische soorten blijft het larvale uiterlijk en de waterlijke levenswijze behouden.
- Voortplanting kan zowel extern als intern zijn; veel salamanders gebruiken een spermatoforen (pakketje sperma) dat het vrouwtje opneemt.
- Bij sommige soorten is er ouderlijke zorg, zoals nestbewaking of helpen bij ontwikkeling van de jongen.
Voedsel en gedrag
Salamanders zijn meestal carnivoor. Ze eten insecten, wormen, kleine kreeftachtigen, slakken en soms kleine gewervelden. Jachtstrategieën variëren van actief zoeken tot afwachtend hengelen vanaf een schuilplaats.
Verdediging en giftigheid
Om zich te beschermen tegen predatie gebruiken veel salamanders:
- Chemische verdediging: huidklieren scheiden toxines af; sommige soorten zijn sterk giftig en vertonen felle kleuren als waarschuwing (aposematisme).
- Camouflage: onopvallende kleuren en patronen om op te gaan in hun omgeving.
- Afwerende gedragingen: zoals het verwonden van een aanvaller, afwerpen van staart of het aannemen van dreighoudingen.
Regeneratie
Salamanders behoren tot de weinige gewervelde dieren die verloren ledematen, staarten, delen van het hart, ogen en soms delen van de ruggenmerg kunnen herstellen. Het proces gaat grofweg in stappen:
- Na verlies vormt zich een wondbed zonder littekenvorming.
- Er ontstaat een groep ongedifferentieerde cellen (blastema) die zich deelt en differentieert tot spieren, bot, zenuwweefsel en huid.
- Regeneratie wordt gestuurd door complexe signalen tussen cellen, hormonen en immuuncellen; onderzoekers bestuderen deze mechanismen met het oog op medische toepassingen.
Het vermogen tot volledige regeneratie verschilt tussen soorten en is bij salamanders veel groter dan bij zoogdieren of vogels.
Verspreiding en habitat
Salamanders komen voor op veel continenten, met de grootste diversiteit in gematigde en vochtige streken van Noord- en Midden-Amerika, Europa en Azië. Ze bewonen onder meer:
- Bossen en moerasgebieden
- Kleine stromende en stilstaande wateren
- Onder boomstronken, stenen en bladstrooisel
Bedreigingen en bescherming
Veel salamanderpopulaties staan onder druk. Belangrijke bedreigingen zijn habitatverlies, verzuring en vervuiling van water, klimaatverandering, invasieve soorten en ziekten zoals schimmelinfecties (bijv. slaap- en huidziektes veroorzaakt door pathogene schimmels). Beschermingsmaatregelen omvatten habitatbehoud, monitoring van populaties en beperkingen op handel in bedreigde soorten.
Interessante feiten
- De axolotl is beroemd vanwege zijn neotenie: hij blijft zijn leven lang kieuwen houden en wordt veel bestudeerd in regeneratieonderzoek.
- Niet alle salamanders zijn volledig giftig, maar hun huidklieren maken ze voor veel predatorensoorten onaantrekkelijk of dodelijk.
- Salamanders kunnen een belangrijke rol spelen in ecosystemen als predator van ongewervelden en als prooi voor grotere dieren; ze zijn vaak indicatoren voor de gezondheid van hun leefgebied vanwege hun gevoeligheid voor vervuiling.
Salamanders zijn fascinerende dieren met unieke eigenschappen. Hun variatie in levenswijzen, hun verdedigingsstrategieën en vooral hun regeneratievermogen maken ze belangrijk voor zowel natuurbehoud als wetenschappelijk onderzoek.
Kenmerken
De ademhaling verschilt per salamandersoort. Soorten die geen longen hebben, ademen via kieuwen. In de meeste gevallen zijn dit uitwendige kieuwen, zichtbaar als pluimpjes aan weerszijden van de kop, hoewel de amphiumas inwendige kieuwen en kieuwspleten hebben. Sommige landsalamanders hebben longen die worden gebruikt bij de ademhaling, maar deze zijn eenvoudig en zakvormig, in tegenstelling tot de complexere organen die bij zoogdieren worden aangetroffen. Vele soorten, zoals de Olm, hebben als volwassen dier zowel longen als kieuwen.
Bij sommige landdieren ontbreken zowel longen als kieuwen en vindt de gasuitwisseling plaats via de huid, een proces dat bekend staat als valeriaanademhaling, waarbij de haarvaten verspreid liggen over de opperhuid en in de mond. Zelfs sommige soorten met longen kunnen op deze manier via de huid ademen.
De huid van salamanders scheidt slijm af. Dit helpt om het dier vochtig te houden op het droge, en houdt de zoutbalans in het water in stand, en is een smeermiddel tijdens het zwemmen. Salamanders scheiden ook gif af uit klieren in hun huid, en sommige hebben ook huidklieren voor het afscheiden van baltsferomonen.
Jagen is nog een uniek aspect van salamanders. Bij de longloze salamanders trekken de spieren rond het tongbeen zich samen om druk uit te oefenen en het tongbeen samen met de tong uit de bek te "schieten". Het uiteinde van de tong bestaat uit slijm, waardoor een kleverig uiteinde ontstaat waaraan de prooi wordt vastgegrepen. Spieren in het bekkengebied worden gebruikt om de tong en het tongbeen weer in de oorspronkelijke positie terug te brengen.
Veel van de sterk aquatische soorten hebben echter geen spieren in de tong en gebruiken die niet voor het vangen van prooien, terwijl de meeste andere soorten wel een beweeglijke tong hebben, maar zonder de aanpassingen aan het tongbeen. De meeste salamandersoorten hebben kleine tanden in zowel de boven- als de onderkaak. In tegenstelling tot kikkers bezitten zelfs de larven van salamanders deze tanden.
Om hun prooi te vinden, gebruiken salamanders trichromatisch kleurenzicht in het ultraviolette bereik. Permanent ondergronds levende salamanders hebben gereduceerde ogen, die zelfs door een huidlaag kunnen zijn bedekt. De larven, en de volwassen exemplaren van sommige sterk aquatische soorten, hebben ook een lateraal lijnorgaan, vergelijkbaar met dat van vissen, dat veranderingen in de waterdruk kan waarnemen. Salamanders hebben geen uitwendig oor, en alleen een rudimentair middenoor.
Salamanders kunnen hun staart laten vallen om aan roofdieren te ontsnappen. De staart valt af en kronkelt even in het rond, waarna de salamander wegloopt of stil genoeg blijft staan om niet op te vallen terwijl het roofdier wordt afgeleid. Salamanders regenereren routinematig complexe weefsels. Binnen een paar weken na het verlies van een ledemaat kan een salamander de ontbrekende structuur weer perfect opbouwen.
Classificatie
Er zijn tien families in de orde Urodela, onderverdeeld in drie onderordes:
| Cryptobranchoidea (Reuzensalamanders) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Familie | Gebruikelijke namen | Voorbeeldsoorten | Voorbeeld foto | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Reuzensalamanders | Hellebaars (Cryptobranchus alleganiensis) |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Hynobiidae | Aziatische salamanders | Hida salamander (Hynobius kimurae) |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Salamandroidea (Gevorderde salamanders) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Ambystomatidae | Mollensalamanders | Gemarmerde salamander (Ambystoma opacum) |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Amphiumas of Congo-alen | Twee-teen Amphiuma (Amphiuma betekent) |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Pacifische reuzensalamanders | Kustreuzensalamander (Dicamptodon tenebrosus) |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Plethodontidae | Longloze salamanders | Roodrugsalamander (Plethodon cinereus) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Proteidae | Mudpuppies of waterhonden | Olm (Proteus anguinus) |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Rhyacotritonidae | Torrent salamanders | Zuidelijke Torrent Salamander (Rhyacotriton variegatus) |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Salamandridae | Watersalamanders en echte salamanders | Alpenwatersalamander (Triturus alpestris) |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Sirenoidea (Sirenen) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Sirenidae | Sirenes | Grote Sirene (Siren lacertina) |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
_edit.jpg)
Vragen en antwoorden
V: Wat zijn salamanders?
A: Salamanders zijn amfibieën uit de orde Caudata of Urodela.
V: Hoeveel verschillende soorten salamanders zijn er?
A: Er zijn ongeveer 500 verschillende soorten salamanders.
V: Hoe zien volwassen salamanders eruit?
A: Volwassen salamanders hebben vier poten en een staart, en ze lijken op hagedissen.
V: Hoe komen salamanders uit het ei?
A: Salamanders komen als larven uit eieren in het water, en in dat stadium hebben ze kieuwen die uitsteken.
V: Wat is neotenie?
A: Neotenie is het proces waarbij sommige salamanders hun kieuwen behouden tot ze geslachtsrijp zijn.
V: Welk verdedigingsmechanisme hebben salamanders tegen roofdieren?
A: Salamanders die gevaarlijk zijn om te eten hebben een waarschuwende kleur, maar als ze niet giftig zijn, hebben ze meestal camouflage.
V: Wat maakt salamanders uniek onder de viervoeters?
A: Salamanders zijn de enige viervoeters die ledematen en andere lichaamsdelen kunnen regenereren.
Zoek in de encyclopedie