Belemnieten – uitgestorven mariene koppotigen, kenmerken en evolutie
Ontdek belemnieten: uitgestorven mariene koppotigen, hun kenmerken en evolutie, levenswijze en vergelijking met moderne inktvissen—fascinerende feiten uit de prehistorie.
Belemnieten (of belemnoïden) zijn een uitgestorven groep mariene koppotigen, in veel opzichten vergelijkbaar met de moderne inktvis, en nauw verwant aan de moderne inktvis.
Net als zij hadden de belemnieten een inktzak, maar anders dan de inktvissen hadden zij tien armen van ongeveer gelijke lengte en geen tentakels. De interne skeletdelen en soms zelfs zachte delen komen fossiel voor, zodat we veel weten over hun bouw en levenswijze.
De belemnieten vormen een monofyletische groep van superorde, de Belemnoidea genaamd. Er zijn vier orden.
Anatomie en herkenning
Het meest karakteristieke onderdeel van een belemniet is de massieve, cilindrische of kogelvormige rostrum (ook wel guard genoemd): een hard, calcitisch restant dat vaak fossiel bewaard blijft. Die rostrum omhult en beschermt een deel van het interne skelet. Voor de rostrum ligt de phragmocone — een kamerschelp die, vergelijkbaar met die van moderne nautilussen, kon helpen bij het regelen van de opdrift — en vooraan bevindt zich vaak een dunner, plaatachtig deel dat het voorste deel van het lichaamskelet (pro-ostracum) ondersteunde.
Tot de zachte delen behoorden een inktzak, spierweefsel, armen met kleine haken en soms vleugelachtige uitsteeksels. Fossiele vondsten met zachte weefsels (bijvoorbeeld uit Solnhofen, de Posidonienschiefer en sommige Jiulong- en Jehol-afzettingen) tonen deze onderdelen en bevestigen hun actieve, roofzuchtige levenswijze.
Leefgebied en ecologie
Belemnieten kwamen voor in mariene omgevingen over de hele wereld en waren vooral talrijk tijdens het Mesozoïcum (Trias, Jura en Krijt). Ze waren actieve vrijzwemmende predatoren en jaagden waarschijnlijk op kleine visjes, garnalen en andere ongewervelden. De armen met haken dienden om prooien vast te grijpen.
Hun rostra worden vaak aangetroffen in grote concentraties — soms aangeduid als “belemnite battlefields” — wat kan wijzen op massale sterftegebeurtenissen of ophopingen door water- en bodemprocessen. Belemnieten werden zelf gegeten door grotere roofdieren: rostra zijn aangetroffen in maaginhoud van vis, reptielen en soms andere belemnieten.
Fossiele waarde en toepassingen
Omdat de rostrum van calciet bestaat en robuust is, zijn belemnieten veelvoorkomende fossielen in kalkrijke afzettingen. Ze zijn belangrijke biostratigrafische indicatoren voor het Mesozoïcum: specifieke vormen en soorten helpen gesteenten van Jura- en Krijtleeftijd te dateren.
Daarnaast worden isotopen (zoals zuurstofisotopen) uit belemnieten gebruikt voor paleoklimaatstudies en migratieonderzoek: de samenstelling van het calciet in het rostrum kan informatie geven over watertemperaturen en -condities tijdens het leven van het dier.
Taxonomie en tijdsverloop
De superorde Belemnoidea wordt gewoonlijk onderverdeeld in vier hoofdorden (onder meer Aulacocerida, Belemnitida, Diplobelida en Phragmoteuthida), elk met eigen morfologische kenmerken en evolutionaire lijnen. Belemnieten waren vooral succesvol tijdens het Jura en Krijt en verdwenen aan het eind van het Krijt, bij de massa-extinctie rond de K-Pg grens.
Algemene feiten en cultuur
- Verschijning: rostra variëren van enkele centimeters tot bij sommige soorten tientallen centimeters in lengte.
- Bewaring: meestal alleen de rostrum bewaard; uitzonderlijke vondsten omvatten ook inktzak, armen en spieren.
- Volksnamen: in volksverhalen werden fossiele rostra soms “bliksemschichten” of “kogelstenen” genoemd.
- Wetenschappelijk belang: belangrijke fossielen voor stratigrafie, paleo-ecologie en paleoklimatologie.
Belemnieten vormen daarmee een goed bestudeerde en herkenbare groep uit het mariene verleden, die veel bijdraagt aan ons begrip van Mesozoïsche zeeën en ecosystemen.
Belemnietglazen uit het Jura van Wyoming, VS.
Fossiele belemniet. Rostrum en phragmocone; normale doorsneden van een rostrum (zie de radiaal-concentrische structuur van calcietvezels).
Voorval
De belemnieten evolueerden uit de nautiloïden, die de basisgroep van de koppotigen vormen. Goed gevormde belemnieten komen voor in gesteenten uit het Mississippien (of het Onder-Carboon).
Belemnieten waren talrijk tijdens het Jura en het Krijt, en hun fossielen zijn overvloedig aanwezig in mariene gesteenten uit het Mesozoïcum, vaak samen met hun neven, de ammonieten. De belemnieten en ammonieten sterven uit aan het eind van het Krijt.
Life-style
Net als sommige moderne inktvissen droegen de armen van belemnieten een reeks kleine haken om prooien te grijpen. Belemnieten waren efficiënte vleeseters die kleine vissen en andere zeedieren vingen met hun armen en opaten met hun bekachtige kaken.
Op hun beurt lijken belemnieten deel te hebben uitgemaakt van het dieet van mariene reptielen zoals Ichthyosauriërs, waarvan de gefossiliseerde magen vaak haken bevatten van de armen van koppotigen.
Belemnieten zwommen in oceanen dichtbij de kust tot midden op de zeebodem.
Belemnieten
Oude inkt
Fossielen die de zachte delen van belemnieten bewaren, laten zien dat zij, net als veel moderne koppotigen, een inktzak, harde snavels, staartvinnen en grote ogen hadden. Goed bewaarde exemplaren vertonen sporen van spiervezels in de mantel, wat erop wijst dat het krachtige zwemmers waren zoals moderne inktvissen.
In 1826 ontdekte Mary Anning een kamer met opgedroogde inkt in een belemnietfossiel. Zij toonde het aan haar vriendin Elizabeth Philpot, die de inkt met water kon doen herleven en gebruiken om enkele van haar eigen ichthyosaurusfossielen te illustreren. Andere lokale kunstenaars deden al snel hetzelfde toen meer gefossiliseerde inktkamers werden ontdekt. Anning merkte op hoe sterk de kamers leken op de inktzakken van moderne pijlinktvissen en inktvissen, die zij had ontleed om de anatomie van fossiele koppotigen beter te begrijpen. Dit bracht William Buckland ertoe te publiceren dat belemnieten uit het Jura inkt hadden gebruikt voor hun verdediging, net zoals veel moderne koppotigen dat doen.
Vragen en antwoorden
V: Wat zijn belemnieten?
A: Belemnieten zijn een uitgestorven groep mariene koppotigen die lijken op moderne inktvissen en nauw verwant zijn aan moderne inktvissen.
V: Hadden belemnieten een inktzak zoals moderne inktvissen?
A: Ja, belemnieten hadden net als moderne inktvissen een inktzak.
V: Hoeveel armen hadden belemnieten?
A: Belemnieten hadden tien armen van ongeveer gelijke lengte, maar geen tentakels, in tegenstelling tot moderne inktvissen.
V: Wat is de taxonomische status van belemnieten?
A: Belemnieten vormen een monofyletische groep met de superorde Belemnoidea.
V: Hoeveel ordes zijn er binnen de Belemnoidea?
A: Er zijn vier orden binnen de Belemnoidea.
V: Hoe zijn belemnieten te vergelijken met moderne inktvissen?
A: Belemnieten lijken op moderne inktvissen omdat ze ook een inktzak hebben. Maar in tegenstelling tot moderne inktvissen hebben belemnieten tien armen van ongeveer gelijke lengte en geen tentakels.
V: Leven belemnieten vandaag de dag nog?
A: Nee, belemnieten zijn een uitgestorven groep mariene koppotigen.
Zoek in de encyclopedie