Wat is een Lazarus-taxon? Definitie, oorzaken en voorbeelden in paleontologie
Ontdek wat een Lazarus‑taxon is, waarom taxa uit het fossielenbestand verdwijnen en later terugkeren — oorzaken, voorbeelden en cruciale paleontologische inzichten.
In de paleontologie is een Lazarus taxon (meervoud taxa) een taxon dat verdwijnt uit één of meer perioden van het fossielenbestand, om later weer op te duiken. De term verwijst naar het Evangelie van Johannes, waarin wordt beweerd dat Jezus Lazarus uit de dood heeft opgewekt. Lazarus taxa kunnen ontstaan door verschillende oorzaken: echte (plaatselijke) uitsterving met overleving in kleine refugia, of doordat het fossielenbestand onvolmaakt is en het taxon tijdelijk niet wordt gevonden (een bemonsteringsartefact). Het fossielenbestand is namelijk onvolledig — slechts een klein deel van organismen raakt gefossiliseerd — en bevat hiaten die niet noodzakelijk door echte uitsterving zijn veroorzaakt, vooral wanneer de aantallen van een taxon sterk afnemen.
Oorzaken van een Lazarus-verschijnsel
- Overleving in refugia: kleine populaties overleven op afgezonderde plekken (bijvoorbeeld diepzee, bergbekkens, of geïsoleerde valleien) waar fossilisatie en bemonstering zelden plaatsvinden.
- Taphonomische en bemonsteringsbias: omstandigheden voor fossilisatie zijn plaats- en tijdgebonden. Als lagen met fossielen niet bewaard zijn gebleven of nog niet onderzocht zijn, lijkt een taxon te ontbreken.
- Taxonomische herinterpretatie: fossielen die vroeger aan een andere groep werden toegewezen, kunnen bij heranalyse blijken bij het verdwenen taxon te horen, waardoor het "weer opduikt".
- Heralocatie (reworking): fossielen kunnen uit oudere lagen geërodeerd en opnieuw afgezet zijn in jongere lagen, wat misleidende stratigrafische ranges geeft (soms genoemd “zombie taxa”).
Voorbeelden uit de praktijk
- Coelacanth (Latimeria) — Een klassieke case: long beschouwd als uitgestorven sinds het Krijt, maar in 1938 werd een levend exemplaar gevangen. Dit dierenrijkelijk voorbeeld illustreert overleving in diepzeerefugia en geringe kans op fossilisatie.
- Monoplacophora — Deze weekdiergroep werd alleen uit oude gesteenten bekend maar werd midden 20e eeuw levend aangetroffen in diepe wateren, waarmee hun kennelijk "verdwenen" status werd bijgesteld.
- Metasequoia (dauwzomereik / dawn redwood) — Deze boom stond bekend uit fossielen en werd in het wild opnieuw gevonden in China in de 20e eeuw; sindsdien zijn levende exemplaren gekweekt en bestudeerd.
- Ginkgo — Hoewel niet altijd aangeduid als typisch Lazarus-taxon, is Ginkgo biloba een voorbeeld van een plantengroep die lang fossiel bekend was voordat een levend vertegenwoordiger algemeen werd erkend en gebruikt.
Valkuilen en verwarring
- Elvis-taxon: soms lijken fossielen van jongere lagen op een verdwenen groep, maar het gaat om nieuw gevormde verwanten met overeenkomende morfologie (convergente evolutie). Dit soort gevallen geven een “valse heropleving”.
- Reworked of zombie-fossielen: fossielen die uit oudere lagen opnieuw zijn afgezet kunnen de indruk wekken dat een taxon later bleef bestaan.
- Gebrek aan bewijs is geen bewijs van afwezigheid: het ontbreken van fossielen in een bepaald interval hoeft niet te betekenen dat het taxon werkelijk uitgestorven was.
Hoe bewijzen paleontologen een Lazarus-geval?
- Stratigrafisch werk en nauwkeurige datering (o.a. radiometrie) om zeker te stellen dat fossielen echt jonger zijn of dat hiaten geen artefact zijn.
- Taphonomische analyses om te bepalen of fossielen herwerkt zijn of in situ bewaard werden.
- Morfologische en, indien mogelijk, moleculaire vergelijkingen tussen fossiele en levende exemplaren om verwantschappen te bevestigen.
- Verbeterde bemonstering van lastig bereikbare habitats (bijv. diepzee of afgelegen landgebieden) kan levende populaties of ontbrekende fossielen aan het licht brengen.
Belang voor wetenschap en natuurbehoud
Het concept van Lazarus-taxa benadrukt zowel de onvolledigheid van het fossielenonderzoek als het belang van grondige veldstudies. Voor paleontologen brengt het vraagstukken naar voren over biodiversiteitsverlies, refugia en herkolonisatie na massa-extincties. Voor natuurbescherming zijn "herontdekte" soorten vaak zeldzaam en kwetsbaar; het vinden van levende populaties kan aanleiding geven tot gerichte beschermingsmaatregelen.
Samengevat is een Lazarus taxon een waardevol begrip om te begrijpen hoe gaten in het fossielenbestand, ecologische refugia en wetenschap samen het beeld van de biologische geschiedenis kleuren. Het benadrukt dat afwezigheid in het geologische archief niet automatisch gelijkstaat aan uitsterven, en dat nieuwe vondsten en methodes onze interpretatie voortdurend bijstellen.
Geschiedenis van het idee
In 1974 wees Batten erop dat in het Neder-Trias genera en soorten ontbraken die in het Perm aanwezig waren geweest, maar die 20 miljoen jaar later in het Midden-Trias weer opdoken. Jablonski bedacht later de term "Lazarus taxon" voor soorten en geslachten die uit het fossielenbestand verdwijnen, om later weer op te duiken als de omstandigheden weer normaal zijn.
Levende voorbeelden
Er zijn enkele bekende voorbeelden van wat er met de huidige soorten gebeurt.
Enkele bekende voorbeelden:
- Men dacht dat een volledige clade van kwabvinnige vissen, de subklasse Coelacanthimorpha, 80 miljoen jaar geleden was uitgestorven. Toen werd in 1938 een Coelacanth (Latimeria) gevonden.
- Men dacht dat de Monoplacophora, een klasse weekdieren, in het Midden-Devoon (~380 miljoen jaar geleden) waren uitgestorven, totdat in 1952 levende leden werden ontdekt in diep water voor de kust van Costa Rica.
- Metasequoia of Metasequoia, een geslacht van naaldbomen, werd voor het eerst beschreven als fossiel uit het Mesozoïcum door Shigeru Miki in 1941, maar in 1944 werd een kleine opstand ontdekt in Modaoxi, China.
- De dwergbuidelrat (Burramys parvus), het enige buideldier in Australië dat een echte winterslaap houdt en oorspronkelijk bekend is van fossielen, werd ontdekt in 1966.
Coelacanth Latimeria chalumnae.
Vragen en antwoorden
V: Wat is een Lazarus taxon?
A: Een Lazarus taxon is een taxon dat verdwijnt uit een of meerdere perioden van het fossielenbestand, om later weer op te duiken.
V: Wat is de oorsprong van de term Lazarus taxon?
A: De term Lazarus taxon verwijst naar het Evangelie van Johannes, waarin beweerd wordt dat Jezus Lazarus uit de dood heeft opgewekt.
V: Waarom komen Lazarus taxa voor?
A: Lazarus taxa komen ofwel voor als gevolg van (lokaal) uitsterven, later weer aangevuld, of als een monstername artefact.
V: Waarom is het fossielenbestand onvolmaakt?
A: Het fossielenbestand is onvolmaakt omdat slechts een zeer klein deel van de organismen gefossiliseerd wordt, en het bevat hiaten die niet noodzakelijk door uitsterven veroorzaakt zijn, vooral wanneer het aantal individuen in een taxon zeer laag wordt.
V: Wat gebeurt er met sommige groepen in de paleontologie na een grote uitsterving?
A: Na een grote uitsterving komen sommige groepen in de paleontologie na miljoenen jaren weer tevoorschijn.
V: Wat is de gebruikelijke verklaring voor het weer verschijnen van sommige groepen in de paleontologie na een grote uitsterving?
A: De gebruikelijke verklaring is dat de aantallen zo laag werden dat hun kans op fossilisatie extreem klein was. Daarna leefden hun aantallen geleidelijk weer op.
V: Op welk gebied is het concept van Lazarus taxon ontwikkeld?
A: Het concept van Lazarus taxon werd ontwikkeld in de paleontologie.
Zoek in de encyclopedie