Opioïden: definitie, werking, medische toepassingen en risico's
Opioïden: definitie, werking, medische toepassingen en risico’s — heldere, betrouwbare uitleg voor patiënten, zorgverleners en nabestaanden over pijnbestrijding en veiligheid.
Opioïden zijn stoffen die inwerken op opioïdereceptoren om morfineachtige effecten te produceren. Opioïde receptoren zijn wijdverspreid in de hersenen, en bevinden zich ook in het ruggenmerg en het spijsverteringskanaal.
Opioïden zijn chemische stoffen die pijn verlichten. Er bestaat een breed scala aan natuurlijke en kunstmatige opioïden. Ze worden in ziekenhuizen gebruikt om acute pijn te behandelen, zoals na een operatie. Ze kunnen ook worden gebruikt om pijn te verlichten wanneer behandeling geen zin meer heeft, bijvoorbeeld bij bepaalde kankerpatiënten. Geneesmiddelen die pijn kunnen verlichten worden algemeen bekend als pijnstillers.
Bepaalde opioïden worden gebruikt als anesthesiemiddel, maar ook in de spoedeisende geneeskunde en op de intensive care. Er zijn gevallen die moeilijk te behandelen zijn met niet-opioïde analgetica.
Bepaalde opioïden zijn gebruikt als illegale drugs. Zij kunnen bij inname van grote hoeveelheden leiden tot verzwakking. De meeste opioïden zijn gereguleerde stoffen, die alleen op recept verkrijgbaar zijn.
De term opiaat wordt soms als synoniem gebruikt. Meestal wordt de term gebruikt voor opiumalkaloïden en semi-synthetische opioïden.
Soorten opioïden
- Natuurlijke opiaten: afkomstig uit de papaver (opium), zoals morfine en codeïne.
- Semi-synthetische opioïden: afgeleid van natuurlijke opiaten, bijvoorbeeld heroin(e), oxycodon, hydromorfon.
- Synthetische opioïden: volledig kunstmatig, zoals fentanyl, methadon, tramadol en pethidine.
Werking en receptoren
Opioïden binden aan specifieke receptoren in het zenuwstelsel: voornamelijk mu (μ), delta (δ) en kappa (κ) opioidreceptoren. Binding aan deze receptoren vermindert de overdracht van pijnsignalen en verandert de emotionele beleving van pijn.
- Mu-receptoren: verantwoordelijk voor sterke pijnstilling, euforie, ademhalingsdepressie en afhankelijkheid.
- Kappa-receptoren: kunnen pijnstilling geven maar soms ook dysforie en psychotomimetische effecten veroorzaken.
- Delta-receptoren: spelen een rol bij modulatie van pijn en stemming.
Medische toepassingen
- Acute pijnbestrijding na operaties of bij ernstig trauma.
- Chronische pijn bij kanker en palliatieve zorg.
- Als onderdeel van anesthesie en sedatie op de OK en intensive care.
- Behandeling van ernstige, refractaire pijn die niet reageert op andere middelen.
- Sommige opioïden worden ook gebruikt als hoestremmers (codeïne) of bij ernstige diarree.
Bijwerkingen en risico's
Opioïden kunnen effectief zijn, maar hebben ook belangrijke bijwerkingen en risico’s:
- Ademhalingsdepressie: het gevaarlijkste acute risico; overdosis kan dodelijk zijn.
- Verslaving en afhankelijkheid: langdurig gebruik kan leiden tot tolerantie en psychische/lichamelijke afhankelijkheid.
- Intestinale bijwerkingen: obstipatie is zeer frequent en vaak hardnekkig.
- Misselijkheid, braken, duizeligheid, sedatie.
- Overgevoeligheidsreacties of jeuk (pruritus).
- Interactiegevaar: combinatie met benzodiazepinen, alcohol of andere sederende middelen versterkt ademhalingsdepressie.
Overdose en noodmaatregelen
Tekenen van een opioidoverdose zijn onder andere slaperigheid of bewustzijnsdaling, traag of onregelmatig ademen, kleine pupillen en blauwe verkleuring van lippen/vingertoppen. De antidotum is naloxon, een opioidantagonist die de effecten van opioïden snel kan keren. Naloxon is beschikbaar als intraveneuze of intranasaal toediening en wordt soms voorgeschreven aan huisartsen, familieleden of hulpverleners van mensen met hoog risico.
Behandeling van afhankelijkheid en schadelijk gebruik
- Medicamenteuze behandeling: substitutietherapie met methadon of buprenorfine vermindert hunkering en ontwenning en verbetert uitkomst op lange termijn.
- Gedragstherapie: psychosociale ondersteuning, motivatiebehandeling en cognitieve gedragstherapie zijn belangrijk.
- Harm reduction: toegang tot naloxon, veilige gebruiksvoorlichting en schoonnaaldenprogramma’s verminderen sterfte en infecties.
Speciale aandachtspunten
- Zwangerschap en borstvoeding: opioïden kunnen gevolgen hebben voor de foetus (neonatale onthoudingsverschijnselen) en sommige middelen passeren in de moedermelk; gebruik vereist zorgvuldig overleg.
- Ouderen en comorbide patiënten: hogere gevoeligheid voor bijwerkingen; doseringen vaak lager en trager opbouwen.
- Lever- en nierfunctiestoornissen: metabolisme en eliminatie veranderen, pas dosing aan en controleer op actieve metabolieten.
- Geneesmiddelinteracties: opioïden die via CYP-enzymen worden gemetaboliseerd (bijv. codeïne via CYP2D6) kunnen effectiever of juist minder effectief zijn afhankelijk van genetische factoren en andere medicijnen.
Praktische richtlijnen voor veilig gebruik
- Beperk gebruik tot de laagst effectieve dosis en kortst mogelijke duur wanneer aangewezen.
- Voor chronische pijn: overweeg eerst niet-opioïde maatregelen (fysiotherapie, gedragsinterventies) en evalueer regelmatig effect en bijwerkingen.
- Voorzie patiënten en naasten van informatie over risico’s, veilige opslag en correcte afvalverwerking van resterende medicatie.
- Wees alert op tekenen van misbruik; bij vermoeden verwijzen naar specialistische zorg.
Illegale opioïden en volksgezondheid
Illegale opioïden zoals heroin(e) en illegale fentanylvarianten zijn vaak sterk geconcentreerd en veroorzaken een groot deel van de recente stijging in overdosisdoden in veel landen. De aanwezigheid van synthetische opioïden in andere straatdrugs verhoogt het risico op onbedoelde overdoses.
Terminologie: opiaat vs opioid
In de volksmond worden opiaat en opioïde soms door elkaar gebruikt. Technisch gezien verwijst opiaat naar natuurlijke alkaloïden uit opium (bijv. morfine, codeïne), terwijl opioïde een bredere term is die alle stoffen omvat die aan opioidreceptoren werken, inclusief volledig synthetische verbindingen (bijv. fentanyl).
Bij vragen over een specifiek middel, dosering of combinatie met andere geneesmiddelen is het belangrijk om een arts of apotheker te raadplegen.
Ruwe opium
Geschilde papaverpeul met de 'melk'. Hiervan wordt opium gemaakt.
Natuurlijke opioïden
Endogene opioïden
Zogenaamde endogene opioïden, ook wel endorfine genoemd, zijn peptiden die door het menselijk lichaam worden geproduceerd. Ze worden gebruikt om te reageren op stress, om pijn en honger te onderdrukken. Ze werken ook samen met geslachtshormonen en kunnen een staat van euforie veroorzaken. Zoogdieren produceren ze in de hersenen.
Opiumalkaloïden / Opiaten
Er zijn verschillende alkaloïden die van nature in opium voorkomen. Opium wordt geproduceerd uit de opiumpapaver. De belangrijkste zijn morfine, codeïne en thebamine. Papaverine en noscarpine komen ook voor in opium, maar hun werking is anders. Daarom worden ze meestal niet tot de opiaten gerekend.
Semi-synthetische opioïden
Deze worden geproduceerd op basis van natuurlijke opioïden, die worden veranderd. Voorbeelden zijn heroïne en oxycodon
Volledig synthetische opioïden
Voorbeelden zijn
- pethidine
- methadon
Verslaving aan opioïden
Bij langdurig gebruik kan tolerantie voor opioïden en andere verdovende middelen ontstaan. Dit betekent dat hogere doses nodig zijn om hetzelfde effect te behouden. Het betekent ook dat het lichaam uiteindelijk leert normaal te werken met die hoeveelheid medicatie. Wanneer de gebruiker probeert te stoppen met deze pijnstillers, treden ontwenningsverschijnselen op. Ontwenning van opioïden is niet levensbedreigend, maar kan wel ongemakkelijk zijn, dus het is belangrijk om medische begeleiding te krijgen. Deze symptomen omvatten rusteloosheid, pijn in de botten en spieren, slapeloosheid, diarree, braken en onwillekeurige beenbewegingen. De psychologische symptomen, waaronder hunkering, depressie, angst en slapeloosheid, leiden echter eerder tot een terugval als iemand niet met een arts samenwerkt om veilig te detoxen.
Als de verslaving aanhoudt, kunnen uiteindelijk permanente veranderingen in de hersenen optreden, die zich uiteindelijk aanpassen aan de aanwezigheid van de drug. Zowel voorgeschreven als recreatieve gebruikers van Opioïden merken dat zij steeds grotere doses van de drug moeten nemen om dezelfde effecten te krijgen, een proces dat bekend staat als het ontwikkelen van tolerantie. Als gebruikers steeds grotere hoeveelheden Opioïden innemen, worden ze er geleidelijk afhankelijk van. Op dat moment heeft zich een volledige verslaving ontwikkeld. Zelfs patiënten met chronische pijn kunnen risico lopen op verslaving, ook al krijgen zij Opioïden voorgeschreven voor behandeling.
Vragen en antwoorden
V: Wat zijn opioïden?
A: Opioïden zijn stoffen die inwerken op opioïde receptoren om morfine-achtige effecten te produceren. Het zijn chemische stoffen die pijn verlichten en ze kunnen natuurlijk of kunstmatig zijn.
V: Waar worden opioïde receptoren gevonden?
A: Opioïde receptoren bevinden zich in de hersenen, het ruggenmerg en het spijsverteringskanaal.
V: Hoe worden opioïden in ziekenhuizen gebruikt?
A: In ziekenhuizen worden opioïden gebruikt om acute pijn te behandelen, zoals na een operatie, en om pijn te verlichten wanneer behandeling geen zin meer heeft voor bepaalde kankerpatiënten.
V: Wat is een pijnstiller?
A: Een pijnstiller is een geneesmiddel dat de pijn verlicht. Bepaalde opioïden kunnen als pijnstiller worden gebruikt.
V: Zijn opioïden legale drugs?
A: De meeste opioïden zijn gereguleerde stoffen en alleen op recept verkrijgbaar. Er zijn gevallen bekend van illegaal gebruik van bepaalde opioïden, die bij inname van grote hoeveelheden een verminderde werking kunnen veroorzaken.
V: Wordt de term opiaat soms gebruikt als synoniem voor opioïde?
A: Ja, de term opiaat wordt soms gebruikt als synoniem voor opioïde en verwijst meestal naar opiumalkaloïden of halfsynthetische opioïden.
Zoek in de encyclopedie