Aardappel (Solanum tuberosum): kenmerken, voedingswaarde en teelt

Aardappel (Solanum tuberosum): ontdek kenmerken, voedingswaarde en praktische teelt- en bewaartips. Voorkom groene, giftige knollen en verbeter oogst & smaak.

De aardappel is een knolgewas, de Solanum tuberosum. Het is een kleine plant met grote bladeren. Het deel van de aardappel dat mensen eten is een knol die onder de grond groeit.

Een aardappel bevat veel zetmeel en andere koolhydraten. De aardappel heeft meestal een lichtbruine of gelige schil en is van binnen wit of geel. Als er licht op de aardappel komt, wordt de knol groen en is hij giftig.

Kenmerken

De aardappel is afkomstig uit de Andes in Zuid-Amerika en wordt al duizenden jaren gecultiveerd. Het is een meerjarige plant die in de praktijk als éénjarige wordt geteeld. De eetbare delen zijn ondergrondse knollen gevormd aan uitlopers (stolonen). Knollen variëren sterk in grootte, vorm, schilkleur en vruchtvlees; er bestaan vastkokende, bloemige en kruimige rassen met verschillende toepassingen in de keuken.

Voedingswaarde

Aardappels zijn vooral een bron van zetmeel en leveren relatief weinig vet. Per 100 g rauwe aardappel bevat een gemiddelde aardappel ongeveer:

• ± 70–85 kcal
• ± 15–20 g koolhydraten (voornamelijk zetmeel)
• ± 2 g eiwit
• ± 2 g voedingsvezel
• Vitamine C (ongeveer 15–20 mg), vitamine B6 en mineralen zoals kalium (± 300–450 mg)

De precieze waarden hangen af van ras en bereiding; koken, bakken en frituren veranderen het energiegehalte en de samenstelling (bijvoorbeeld meer vet bij frituren). Aardappels leveren snel beschikbare energie maar bevatten ook vitaminen en mineralen die bijdragen aan een evenwichtig dieet.

Teelt en verzorging

• Planttijd: In gematigde klimaten zoals Nederland wordt meestal in het voorjaar gepoot (maart–mei), afhankelijk van vorstvrijheid.
• Zaaigoed: Gebruik gezonde pootaardappelen; deze zijn gecontroleerd op ziekte en geschikt voor vermeerdering.
• Grond en standplaats: Licht, goed doorlatend en voedzame grond met voldoende organische stof werkt het beste. PH rond 5,5–6,5 is ideaal.
• Potten en aanaarden: Tijdens de groei wordt grond bij de planten aangemaakt (aanaarden) om knolgrootte te bevorderen en groen worden van knollen te voorkomen.
• Water en bemesting: Regelmatig water geven is belangrijk, vooral tijdens de knolvorming. Te veel of te weinig water kan kwaliteitsverlies geven. Een juiste bemesting met stikstof, fosfaat en kalium is van belang; te veel stikstof geeft veel loof maar minder knollen.
• Roterende teelt: Variatie van gewassen per jaar (rotatie) helpt ziektes en plagen te voorkomen.

Oogst en bewaring

Oogsttijd hangt af van ras en gewenste knolgrootte; vroege aardappels worden geoogst als jonge nieuwe aardappels, later kan men wachten tot loof is afgestorven. Na oogst is het belangrijk de aardappels te "kurken" of te laten uitdrogen (een korte periode bij milde temperaturen) en daarna koel, donker en vorstvrij te bewaren (ideaal 4–10 °C, hoge luchtvochtigheid). Beschadigde of groene knollen moeten worden gescheiden: beschadigingen vergroten kans op bederf, en groene plekken bevatten glycoalkaloïden (zoals solanine) die ongewenst en giftig zijn.

Gezondheid en veiligheid

• Glycoalkaloïden: Bij blootstelling aan licht of beschadiging kunnen aardappels groen worden en meer solanine en chaconine bevatten. Deze stoffen zijn bitter en kunnen bij hoge inname misselijkheid, braken en andere klachten geven. Verwijder groene delen en kiemen, en schil indien nodig.
• Bewaren van pootgoed: Bewaar pootaardappelen op een koele, lichte plaats om overvloedig uitlopen te voorkomen; licht stimuleert uitlopen en vergroening.
• Bereiding: Schillen en verwijderen van ogen en groene plekken verkleint het risico; koken vermindert niet alle glycoalkaloïden volledig, dus verwijder altijd duidelijk aangetaste delen.

Gebruik en verwerking

Aardappels zijn veelzijdig: koken, stomen, bakken, pureren, frituren en drogen voor zetmeelwinning of chips. Industriële toepassingen omvatten aardappelzetmeel voor voedsel en niet-voedseltoepassingen en de productie van alcohol (bijv. aardappeljenever in sommige tradities).

Rassen en culinaire toepassing

• Vastkokend: Blijven stevig na koken; geschikt voor salades en gratins.
• Allround/halfvast: Voor algemene keukenbereidingen zoals koken en stampen.
• Kruimig (bloemig): Ideaal voor puree en friet omdat ze uit elkaar vallen en luchtig worden.

Bekende rassen verschillen per regio; in Nederland zijn klassieke consumptierassen en vroege rassen populair voor zowel consumenten als de industrie.

Veelvoorkomende ziekten en plagen

• Phytophthora (aardappelziekte): Een beruchte schimmelziekte die loof en knollen kan aantasten; voorkomen door resistente rassen, goede drainage en fungiciden waar nodig.
• Aardappelcystenematoden, aaltjes: Kunnen opbrengst verminderen; bestrijding door resistente rassen en rotatie.
• Schurft, Rhizoctonia en bacteriële ziekten: Kunnen knollen beschadigen en opslag verliezen versterken.

Duurzaamheid en tips

• Gebruik gezond pootgoed en pas wisselteelt toe om ziekten te verminderen.
• Verminder chemische middelen waar mogelijk door geïntegreerde gewasbescherming (IPM) en biologische methoden.
• Bewaar geoogste aardappels koel en donker om voedselverlies te beperken.

Samengevat is de aardappel een voedzaam en veelzijdig knolgewas met belangrijke voedingsstoffen en uiteenlopende toepassingen in de keuken en industrie. Juist teelt- en bewaarbeheer vermindert gezondheidsrisico's zoals vergroening en zorgt voor een betere opbrengst en smaak.

Koken

Aardappelen worden bijna altijd gekookt gegeten. Men kookt aardappelen door ze te koken, bakken, roosteren of frituren. Frieten of "chips" zijn aardappelen die in lange stukken worden gesneden en gebakken tot ze zacht zijn. Aardappelchips, vaak chips genoemd, zijn aardappelen die in zeer dunne ronde stukjes worden gesneden en gefrituurd tot ze hard zijn.

William Shakespeare schreef dat de aardappel een afrodisiacum was, maar er is geen bewijs dat dit waar is.

afbeelding door Clusius (1583)

Zoek op letter