Zwarte Dood | pandemie in Europa en Azië tijdens de 14e eeuw

De ziekte doodde ongeveer een derde van de Europese bevolking, maar sommige gebieden werden minder getroffen dan andere. In heel Eurazië stierven 75 tot 200 miljoen mensen tijdens de pandemie.

Tot de jaren 1700 schijnt de pest in Europa minstens één keer per generatie te zijn teruggekeerd. Sommige kleinere plagen waren heviger dan andere en veroorzaakten meer doden. Tot de latere uitbraken behoren de Italiaanse Pest van 1629-1631, de Grote Pest van Londen (1665-1666), de Grote Pest van Wenen (1679), de Grote Pest van Marseille in 1720-1722 en de plaag van 1771 in Moskou. De meest virulente vorm van de pest lijkt in de 18e eeuw uit Europa te zijn verdwenen.

De Zwarte Dood had een zeer groot effect op de Europese bevolking. Zij veranderde de sociale structuur van Europa, wat een zware klap betekende voor de rooms-katholieke kerk en resulteerde in grootschalige vervolging van minderheden zoals joden, moslims, buitenlanders, bedelaars en melaatsen. De onzekerheid van het dagelijks overleven beïnvloedde de mensen om voor het moment te leven, zoals Giovanni Boccaccio illustreerde in De Decameron (1353).

Europese schrijvers uit de 14e eeuw noemden de pandemie destijds de "Grote Sterfte". Door latere uitbraken werd het de "Zwarte Dood" genoemd.

De Zwarte Dood komt in sommige moderne literatuur en media voor, als onderwerp of decor. Zo speelt het korte verhaal The Masque of the Red Death (1842) van Edgar Allan Poe zich af in een niet nader genoemd land tijdens een fictieve plaag die veel gemeen heeft met de Zwarte Dood.

In de geschriften van Albert Camus werd dat thema ook gebruikt. Zijn roman De pest (1947) speelt zich af tegen een uitbraak van de pest in Algerije en bespreekt hoe mensen met de epidemie omgaan.

Bij mensen veroorzaakt de builenpest koorts, ernstige griepverschijnselen en builen. De laatste zijn grote zwellingen gevuld met pus die meestal verschijnen in de liezen, onder de armen, op de dijen en achter de oren. De builen zijn zwart en paars, waaraan de Zwarte Dood wellicht zijn naam te danken heeft. De ziekte was pijnlijk en veel slachtoffers stierven een vreselijke dood.

De medische kennis van die tijd was gebaseerd op de humoristische theorie van Hippocrates, die zei dat het lichaam bestaat uit verschillende vloeistoffen. Als deze in harmonie zijn, is een persoon gezond. Zijn ze dat niet, dan ontstaat er ziekte. Vaak werden ziekten ook gezien als een straf van God.

De theorie van het humorisme verklaarde niet waarom ziekte zich van de ene op de andere persoon verspreidt. De meeste mensen dachten dat infectie werd veroorzaakt door miasma ("slechte lucht"). De slechte lucht kon van binnenuit komen en zo de ziekte veroorzaken. Remedies tegen de ziekte waren: alleen ramen op het noorden openen, overdag niet slapen en niet te hard werken.

In 1348 vroeg Filips VI van Frankrijk de medische faculteit van de universiteit van Parijs naar de oorzaak van de Zwarte Dood. Zij concludeerde dat de pandemie was veroorzaakt door een slechte conjunctie van Jupiter, Saturnus en Mars op 20 maart 1345. Aangezien dit antwoord gebaseerd was op astrologie, geloofden veel mensen het, en het werd in vele talen vertaald.

Omdat niemand begreep wat de pest veroorzaakte, hadden artsen geen effectieve behandelingen. Vaak vertelden artsen hun patiënten simpelweg dat ze moesten gaan biechten, zodat hun zonden zouden worden vergeven als ze stierven. Uiteindelijk zorgde de pandemie ervoor dat artsen hun ideeën over de werking van het menselijk lichaam veranderden. Slechts 200 jaar later ontdekte Girolamo Fracastoro dat ziekten zich verspreiden door infectie.

Twaalf pestuitbraken in Australië tussen 1900 en 1925 veroorzaakten meer dan 1.000 doden, voornamelijk in Sydney. Dat leidde tot een Public Health Department, dat baanbrekend onderzoek deed. Het ontdekte dat de pest werd overgedragen van rattenvlooien op mensen door de bacil Yersinia pestis.

Mongoolse troepen gebruikten de pest als biologisch wapen in 1347. Dat was een van de eerste toepassingen van biologische oorlogsvoering in de geschiedenis.

Op de Krim vochten Mongoolse troepen om de controle over Caffa, een haven aan de Zwarte Zee (nu Feodosiya, Oekraïne). Caffa was destijds een Genuaans handelscentrum. De Mongoolse troepen begonnen een beleg. Tijdens het beleg zouden zij met pest besmette lichamen over de muren in de stad hebben gekatapulteerd. De Genuezen ontvluchtten het beleg met schepen. Sommige historici geloven dat de Caffa-vluchtelingen de pest mee terugbrachten naar Italië, waardoor de pandemie begon.

• Grote plaag van Londen