Dolfijnen — Zeezoogdieren: soorten, kenmerken, echolocatie en gedrag
Ontdek dolfijnen: soorten, kenmerken, slimme echolocatie en fascinerend gedrag — van oceaandolfijnen tot rivierdolfijnen en hun unieke levenswijze.
Dolfijnen zijn zoogdieren in de orde Cetacea. Zij behoren tot de tandwalvissen en worden over het algemeen tot de kleinere walvissen gerekend. De meeste dolfijnen leven in oceanen met zout water, maar er bestaan ook soorten die in rivieren leven: men onderscheidt oceaandolfijnen en rivierdolfijnen. Gewone dolfijnen zijn meestal 1,5 tot 4 meter lang; de grootste soort onder de dolfijnen is de orka, die tot ongeveer 8 meter kan worden.
Naam en algemene kenmerken
De naam "dolfijn" komt van het Oudgriekse δελφίς (delphis), letterlijk "met een baarmoeder", omdat men vroeger dacht dat het een vis met een baarmoeder was. Tegenwoordig is duidelijk dat dolfijnen echte zoogdieren zijn: ze ademen lucht, geven melk aan hun jongen en hebben een warmbloedig metabolisme.
Dolfijnen ademen door een opening boven op de kop, het blaasgat. De neus van een dolfijn is zo geplaatst dat die gemakkelijk aan het wateroppervlak kan komen om te ademen. De huid is glad en heeft geen schubben; onder de huid zit vaak een isolerende vetlaag en veel spierweefsel, waardoor ze krachtig en soepel kunnen zwemmen. Typische uiterlijke kenmerken zijn een gestroomlijnd lichaam, een rugvin, twee borstvinnen (flippers) en een horizontale staartvin (fluke).
Soorten en verspreiding
Er zijn meer dan veertig soorten dolfijnen, variërend van de kleine rivierdolfijnen tot de grote orka. Enkele bekende soorten zijn de tuimelaar (Tursiops truncatus), de gewone dolfijn (Delphinus delphis) en diverse soorten bruinvissen en spinnerdolfijnen. Oceaandolfijnen komen wereldwijd voor in kust- en open-zeegebieden; rivierdolfijnen leven in zoetwaterrivieren in Zuid-Amerika en Azië, maar zijn vaak zeldzaam en bedreigd.
Echolocatie en zintuigen
Dolfijnen gebruiken echolocatie om hun omgeving waar te nemen en prooien op te sporen. Ze produceren korte klikgeluiden met structuren rond de neus en focussen die geluiden met het spongvormige vetweefsel in de kop (de 'melon'). Teruggekaatste echo's worden via de onderkaak naar het binnenoor geleid en in de hersenen verwerkt, waardoor ze afstanden, vormen en bewegingspatronen kunnen inschatten. Echolocatie is vooral nuttig bij slecht zicht, in dieper water of bij nacht.
Voeding
Dolfijnen zijn voornamelijk carnivoor. Hun dieet bestaat uit vissen, inktvissen en soms kleine schaaldieren. Grote soorten zoals orka's jagen ook op zeezoogdieren of grotere vissen. Veel dolfijnen jagen in groepen en gebruiken slimme technieken zoals het opsluiten van vis in een 'balling' of het samen jagen om prooien naar ondieper water te drijven.
Gedrag en sociale structuur
Dolfijnen zijn zeer sociale dieren en leven vaak in groepen, ook wel 'pods' genoemd. Podgrootte kan variëren van enkele individuen tot honderden dieren in losse samenwerkingsverbanden. Binnen pods bestaan vaak sterke sociale banden, vooral tussen moeders en hun jongen. Dolfijnen vertonen complexe sociale gedragingen: samenwerken bij jagen, spelen, verzorging van elkaar en duidelijk sociaal leren.
Communicatie gebeurt met een reeks geluiden: klikken, fluitjes en korte geluidspatronen. Sommige soorten hebben een unieke "signature whistle" waarmee individuen elkaar herkennen. Daarnaast tonen dolfijnen spelgedrag (springen, rollen, samenwerken met andere soorten) en demonstreren ze probleemoplossend vermogen en nieuwsgierigheid naar nieuwe objecten of situaties.
Voortplanting en levensduur
Paring en voortplanting verschillen per soort. Dolfijnen hebben meestal één jong per worp; de draagtijd varieert sterk tussen de soorten (ongeveer 10 tot 17 maanden). Moeders verzorgen hun kalf intensief: het jong zuigt melk en blijft maanden tot jaren bij de moeder voor voeding en leren van jachttechnieken. De levensduur varieert eveneens per soort: sommige kleinere dolfijnen leven enkele decennia, grotere soorten zoals orka's kunnen veel ouder worden.
Intelligentie en leervermogen
Dolfijnen behoren tot de meest intelligente dieren op aarde. Ze hebben relatief grote en complexe hersenen, tonen culturele overdracht van gedragingen (zoals gebruik van gereedschap bij sommige populaties), en kunnen nieuw gedrag leren door observatie en training. Wetenschappelijke studies tonen mogelijkheden voor zelfherkenning, probleemoplossing en sociale communicatie.
Bedreigingen en bescherming
Dolfijnen worden geconfronteerd met verschillende bedreigingen, waaronder bijvangst in visnetten, verlies van habitat, vervuiling (chemisch en plastic), geluidsoverlast door scheepvaart en industriële activiteiten, en klimaatverandering die voedselketens beïnvloedt. Sommige rivierdolfijnen zijn ernstig bedreigd door habitatverlies en vervuiling.
- Belangrijke beschermingsmaatregelen: mariene beschermde gebieden, regelgeving tegen onbeperkte bijvangst, schonere vismethoden, beperkingen op geluidsemissies en herstel van habitats.
- Mens-dolfijn interacties: toerisme en zwemmen met dolfijnen kan educatief zijn maar ook stressvol voor de dieren; opvangcentra en strikte regels zijn nodig om welzijn te waarborgen.
- Publieke betrokkenheid: bewustwording, steun aan conservatieprojecten en keuze voor duurzame visserij (bijv. 'dolphin-safe' richtlijnen) helpen om dolfijnen te beschermen.
Samenvattend
Dolfijnen zijn veelzijdige, sociale en intelligente zoogdieren binnen de orde Cetacea. Ze komen voor in zeeën en enkele rivieren, variëren sterk in grootte en gedrag, en gebruiken gespecialiseerde zintuigen zoals echolocatie om hun wereld te begrijpen. Ze spelen een belangrijke rol in mariene ecosystemen en vragen actieve bescherming tegen menselijke bedreigingen.
Een tuimelaardolfijn, de meest bekende soort dolfijn.
Verschijning
De huid van een tuimelaardolfijn is grijs, glad, en rubberachtig
Social Swimmers
Dolfijnen zwemmen in "scholen"; een zeer grote groep wordt een kudde genoemd. Ze zijn erg sociaal en helpen elkaar om roofdieren af te weren. Dolfijnen hebben op deze manier haaien bestreden. Ze kunnen grote haaien doden door ze keer op keer met hun snuit en kop te rammen. Ze zorgen voor de jongen, wanneer de moeders hun kalveren moeten verlaten om op voedsel te jagen. De jongen moeten vaker ademhalen dan de volwassenen, en het voedsel kan zich in dieper water bevinden.
Habitat
Oceanische dolfijnen zijn zeedieren die in de zee leven. Ze leven in alle oceanen.
Habitat
Drie van de vier soorten rivierdolfijnen leven in zoetwaterrivieren. De La Plata dolfijn leeft in zoutwater estuaria en de oceaan. Watervervuiling en het verlies van habitat zijn een bedreiging voor sommige dolfijnen, vooral die welke in rivieren en estuaria leven.
Slaap
Dolfijnen slapen niet op een normale manier. Ze hebben twee kanten van hun hersenen, die ze gebruiken om te slapen. Eén kant slaapt, terwijl de andere kant wakker blijft. Zij houden één oog open om op roofdieren te letten terwijl zij slapen. Dolfijnen zwemmen ook rondjes als ze slapen met het buitenste oog open om uit te kijken naar gevaar.
Dolfijnen (en andere walvisachtigen) slapen in het water. Er is gevaar van haaien. Terwijl ze in het water slapen, doorlopen de dieren verschillende stadia van slaap. Ze vertonen een aantal gedragingen tijdens de slaap: ze komen af en toe naar de oppervlakte om adem te halen, en ze hebben het grootste deel van de tijd een oog open. De details verschillen per soort of groep. Het opsporen van roofdieren is de voor de hand liggende functie van dit gedrag. Soortgelijke aanpassingen worden aangetroffen bij vinpotigen zoals zeehonden.
Zintuigen
De hersenen van een dolfijn lijken qua grootte en ontwikkeling op die van een mens. Dolfijnen hebben een redelijk gezichtsvermogen. Ze kunnen iets in het water zien, en ze kunnen ook kleuren zien. Ze kunnen ook in donkere plaatsen zien.
Het gehoor van een dolfijn is beter dan hun zicht. Er zitten kleine gaatjes achter de ogen, en dat zijn de oren van een dolfijn. Dolfijnen kunnen een geluid onder water horen. Ze kunnen de richting van het geluid heel goed weten.
Dolfijnen en mensen
Mythologie
Dolfijnen hebben lang een rol gespeeld in de menselijke cultuur. Dolfijnen komen veel voor in de Griekse mythologie en er zijn veel munten uit het oude Griekenland waarop een man, een jongen of een godheid op de rug van een dolfijn te zien is. De oude Grieken waren dol op dolfijnen; het zien van dolfijnen in het kielzog van een schip werd beschouwd als een goed voorteken. In de Hindoe-mythologie wordt de Ganges-dolfijn geassocieerd met Ganga, de godheid van de Ganges-rivier.
Keuken
Dolfijnenvlees wordt gegeten in enkele landen, waaronder [Japan] en Peru (waar het wordt aangeduid als chancho marino, of "zeevarkensvlees"). Japan is misschien het bekendste en meest controversiële voorbeeld, maar het eten van dolfijn is niet zo gebruikelijk.
Dolfijn therapie
Dolfijntherapie wordt soms gebruikt voor mensen met mentale of fysieke handicaps. Het houdt contact in met getrainde dolfijnen. Men is het er niet over eens of dit beter is dan de gebruikelijke behandelingen. Wetenschappers blijven dolfijntherapie bestuderen.
Fresco van dolfijnen, ca. 1600 voor Christus, uit Knossos, Kreta.
Bordje dolfijn sashimi.
Taxonomie
Oceanische dolfijnen (Delphinidae)
Enkele voorbeelden:
- Geslacht Delphinus
- Gewone dolfijn (Delphinus delphis)
- Geslacht Tursiops
- Tuimelaardolfijn (Tursiops truncatus)
- Geslacht Orcinus
- Orka (Orcinus orca)
- Geslacht Feresa
- dwergvinvis Feresa attenuata
- Geslacht Pseudorca
- Valse orka Pseudorca crassidens
- Geslacht Globicephala
- Langvinpilootwalvis Globicephala melas
- Kortvinpilootwalvis Globicephala macrorhynchus
- Geslacht Peponocephala
- Meloenkopdwalvis Peponocephala electra
Rivierdolfijnen
- Amazonerivierdolfijn of Boto (Inia geoffrensis)
- Chinese rivierdolfijn of Baiji (Lipotes vexillifer) (waarschijnlijk uitgestorven)
- La Plata dolfijn (Pontoporia blainvillei)
- Zuid-Aziatische rivierdolfijn Platanista gangetica
- Indus rivierdolfijn (Platanista gangetica minor)
- Ganges dolfijn (Platanista gangetica gangetica)
Vragen en antwoorden
V: Wat zijn dolfijnen?
A: Dolfijnen behoren tot de tandwalvissen, maar ze behoren tot de kleinere walvissen.
V: Waar leven de meeste dolfijnen?
A: De meeste dolfijnen leven in oceanen met zout water, maar sommige leven in rivieren.
V: Hoe groot zijn dolfijnen?
A: Dolfijnen zijn 1,5 meter tot 4 meter lang, maar de grootste dolfijn, de zwaardwalvis, kan wel 8 meter lang worden.
V: Leven dolfijnen in groepen?
A: Ja, alle dolfijnen leven in groepen die "pods" worden genoemd.
V: Wat eten dolfijnen?
A: Dolfijnen eten vis, en ze jagen in groepen op vis om er zoveel mogelijk op te eten.
V: Waarom zijn dolfijnen een bedreiging voor haaien?
A: Dolfijnen kunnen elkaar helpen om roofdieren af te weren, en ze kunnen grote haaien doden door ze keer op keer te rammen met hun snuit en kop.
V: Wat zijn de bedreigingen voor dolfijnen?
A: Watervervuiling en het verlies van habitat zijn een bedreiging voor sommige dolfijnen, vooral voor de dolfijnen die in rivieren en riviermondingen leven.
Zoek in de encyclopedie