Octopus (geslacht): kenmerken, soorten en gedrag van octopoden

In tegenstelling tot de meeste andere koppotigen hebben de meeste octopoden alleen een zacht lichaam zonder inwendig skelet. Hun skelet zit aan de buitenkant. Ze hebben geen beschermend schild zoals de nautilus, een ander type koppotige. Een snavel, die qua vorm lijkt op die van een papegaai, is hun enige harde deel.

Hierdoor is het voor een octopus heel gemakkelijk om zich door zeer nauwe openingen tussen rotsen te wringen, bijvoorbeeld door een gat zo groot als zijn oog.

Ogen

Octopoden hebben complexe ogen. Ze hebben namelijk geen blinde vlek. Een blinde vlek is een speciale plaats in de ogen die geen licht kan waarnemen. Dus, als we ergens naar kijken, wordt een deel van wat er is eigenlijk niet waargenomen (de hersenen "vullen in" zodat we het niet opmerken). Een octopus heeft dit probleem echter niet.

De lens in de octopod is beweegbaar. Hij beweegt heen en weer om scherp te stellen. Dit is de manier waarop een camera scherpstelt. Wanneer een camera scherpstelt op een object om een foto te nemen, beweegt de lens heen en weer tot het beeld dat de camera ziet de juiste focus heeft.

Kleuren

Sommige octopussen gebruiken hun chromatoforen voor meer dan alleen camouflage. Als ze niet opgaan in hun omgeving, kunnen ze met kleur hun gevoelens kenbaar maken. Als ze ontspannen zijn, zijn ze bijvoorbeeld dof, grijsbruin of oranje getint. Als ze boos worden, kunnen ze rood worden. Als ze bang zijn, kunnen ze wit worden.

Intelligentie

Octopoden zijn zeer intelligent, waarschijnlijk meer dan alle andere ongewervelde dieren. Over de precieze omvang van hun intelligentie en leervermogen wordt door biologen veel gediscussieerd. Doolhof- en probleemoplossingsexperimenten hebben aangetoond dat ze zowel een korte- als langetermijngeheugen hebben. Hun korte levensduur beperkt hun leervermogen.

Sommige octopoden, zoals de mimic octopus, kunnen hun armen bewegen op een manier die de bewegingen van andere zeedieren kopieert.

In laboratoriumexperimenten kunnen octopussen gemakkelijk worden getraind in het onderscheiden van verschillende vormen en patronen. Ze zijn gezien in wat door sommigen als spel wordt omschreven: het herhaaldelijk loslaten van flessen of speelgoed in een cirkelvormige stroom in hun aquarium en het vervolgens vangen ervan. Octopussen breken vaak uit hun aquaria en soms in andere, op zoek naar voedsel.

De grootste van de meer dan 300 soorten octopoden, de reuzenoctopus Enteroctopus, is inderdaad groot. Volwassen mannetjes wegen gemiddeld ongeveer 50 pond en vrouwtjes ongeveer 33 pond. Hun arm spanwijdte is ongeveer acht meter. Ze zijn zelfs aan boord van vissersboten gegaan en hebben het ruim geopend om krabben te eten.

In het Verenigd Koninkrijk worden koppotigen zoals octopussen beschouwd als eerwaardige gewervelden krachtens de Animal (Scientific Procedures) Act 1986. Dit geeft hun een bescherming die normaal gesproken niet wordt gegeven aan ongewervelde dieren.

Octopoden zijn de enige ongewervelde dieren waarvan met zekerheid is aangetoond dat zij gereedschap gebruiken. Men heeft minstens vier exemplaren van de geaderde octopus (Amphioctopus marginatus) gezien die afgedankte kokosnootschalen opraapten en vervolgens weer in elkaar zetten om ze als schuilplaats te gebruiken.

Octopoden zijn actieve en intelligente roofdieren, met een goed gezichtsvermogen en hersens. Ze eten vooral krabben en wat vis.

Verdedigingen

Octopoden hebben verschillende verdedigingsmiddelen. Ze maken gebruik van actieve camouflage en mimicry, gestuurd door hun zenuwstelsel. De meeste kunnen zwarte inktwolken uitstoten om te helpen ontsnappen, en sommige kunnen bij extreem gevaar een arm afwerpen. Deze kronkelt en trekt de aanvaller aan.

Wanneer octopoden zich voortplanten, gebruiken de mannetjes een gespecialiseerde arm om pakketjes sperma in de mantelholte van het vrouwtje te brengen. De mannetjes sterven binnen enkele maanden na de paring. Bij sommige soorten kan de vrouwelijke octopus het sperma wekenlang in leven houden totdat haar eieren rijp zijn.

Nadat ze bevrucht zijn, legt het vrouwtje ongeveer 200.000 eieren (dit aantal varieert sterk per soort). Het vrouwtje verzorgt de eieren, bewaakt ze tegen roofdieren en blaast zachtjes waterstromen over de eieren zodat ze voldoende zuurstof krijgen. Het vrouwtje jaagt niet tijdens de periode van een maand waarin ze de nog niet uitgebroede eieren verzorgt, en kan een deel van haar eigen armen innemen om in leven te blijven.

Rond de tijd dat de eieren uitkomen, verlaat de moeder het hol en is ze te zwak om zich te verdedigen tegen roofdieren zoals kabeljauw, waardoor ze vaak bezwijkt onder hun aanvallen. De jonge larvale octopussen zweven een tijdlang in wolken plankton, waar ze zich voeden tot ze klaar zijn om af te dalen naar de oceaanbodem, waar de cyclus zich herhaalt.

Alle octopoden waarvan wij gegevens hebben, hebben een relatief korte levensverwachting. Sommige soorten leven slechts zes maanden. Grotere soorten, zoals de reuzenoctopus uit de Stille Oceaan, kunnen onder geschikte omstandigheden tot vijf jaar oud worden.

De voortplanting is een doodsoorzaak: mannetjes leven slechts enkele maanden na de paring, en vrouwtjes sterven kort nadat hun eieren zijn uitgekomen. Ze verwaarlozen het eten tijdens de (ongeveer) een maand durende periode van verzorging van hun nog niet uitgebroede eieren, maar blijkbaar sterven ze niet van de honger. Over een biologische verklaring voor deze korte levensduur (of snelle veroudering) bestaat nog geen overeenstemming.

Diepzee-octopus broedt eieren

Voor de kust van Californië hebben mariene biologen meer dan vier jaar lang hetzelfde vrouwtje octopus haar eieren zien bewaken. Hun ontwikkeling duurde lang omdat het water op 1,4 kilometer diepte erg koud was. Ze wisten dat het om dezelfde octopode ging omdat deze een karakteristiek litteken had. Het onderzoek werd gedaan met behulp van een duikvoertuig op afstand met camera's, lampen en robotarmen.