Olieverf: definitie, techniek, droogtijd en tips voor kunstenaars
Olieverf: leer definitie, technieken, droogtijden en praktische tips voor kunstenaars — van materialen en lagen tot verlengs- en restauratietrucs.
Olieverf is een traditionele methode die wordt gebruikt voor het schilderen van kunstenaars. In olieverf worden de pigmenten (kleuren) bijeengehouden door het medium olie. De meest gebruikelijke soort olie die in verf wordt gebruikt is lijnolie.
Een schilderij dat met olieverf is geschilderd, wordt een "olieverfschilderij" genoemd. Olieverf heeft veel tijd nodig om te drogen. Kunstenaars vinden dit handig omdat ze dan lang aan het schilderij kunnen blijven werken. Men zegt dat Leonardo da Vinci vier jaar aan zijn schilderij van de Mona Lisa heeft gewerkt, ook al is het niet zo'n groot schilderij. Olieverf, en olieverfschilderijen worden vaak kortweg "olieverf" genoemd. Als iemand het heeft over "schilderen met olieverf", bedoelt hij dat het schilderij met olieverf is gemaakt.
Kort overzicht en geschiedenis
Olieverf bestaat uit pigmentdeeltjes die gesuspendeerd zijn in een drogende olie. De techniek ontwikkelde zich in Noord-Europa in de late middeleeuwen en bereikte hoge verfijning in de Renaissance. Olieverf biedt transparantie (glazing), rijke kleuren en mogelijkheden voor zowel fijne details als heftige structuur (impasto).
Materialen en soorten olie
- Lijnolie – zeer gebruikelijk; geeft goede glans en duurzaamheid, maar kan na verloop van tijd iets geel worden.
- Walnootolie – droger dan lijnolie en minder geneigd tot vergeling; geliefd door sommige kunstenaars voor balans tussen droogtijd en uiterlijk.
- Poppy (klaproos) olie – droogt langzamer en vergelijkt minder, maar is brosser; soms gebruikt voor lichte tinten en witten.
- Standolie – bewerkte lijnolie die vloeit en glanst; wordt gebruikt om craquelure te verminderen en gladdere lagen te verkrijgen.
Technieken en lagenopbouw
Veel gebruikte technieken bij olieverf:
- Alla prima – nat-in-nat schilderen waarbij het werk in één zitting wordt afgerond.
- Op droog – werken in lagen, meestal na droging van onderliggende lagen.
- Glazing – transparante gekleurde lagen over elkaar voor diepte en kleurvermenging.
- Impasto – dikke verfopbouw voor textuur en relief.
Belangrijke regel: fat over lean (vette lagen over magerere lagen). Dat betekent dat latere lagen meer olie of medium mogen bevatten zodat ze flexibeler drogen dan de onderliggende lagen; dit voorkomt barsten.
Droogtijd: waarom en hoe lang?
Olieverf droogt door een chemisch proces (oxidatie/polymerisatie) waarbij de olie met zuurstof reageert en vaste lagen vormt. Droogtijd hangt af van:
- Type olie (lijnolie droger meestal sneller dan poppy olie).
- Dikte van de verflaag (dikke lagen drogen veel langzamer).
- Temperatuur en luchtvochtigheid (warm en goed geventileerd versnelt droging).
- Toegevoegde middelen (alkyd- of drogerhoudende mediums versnellen het drogen).
Indicatieve droogtijden:
- Toucheerbaar/droog aan de oppervlakte: uren tot enkele dagen.
- Handvast/over schilderbaar: dagen tot weken (afhankelijk van laagdikte en medium).
- Volledig uitgehard/chemisch uitgedroogd: enkele maanden tot meerdere jaren; sommige dikke of sterk gelagerde delen kunnen jaren nodig hebben om volledig te polymeriseren.
Wil je sneller drogen, kies dan voor alkyd-olie mediums of speciale drogers (in kleine, zorgvuldig gedoseerde hoeveelheden). Let op: zouthoudende drogers (zoals secateurs op basis van kobalt of mangaan) moeten spaarzaam worden gebruikt vanwege langetermijneffecten op kleur en conservering.
Praktische tips voor kunstenaars
- Voorbereiding van het doek – gebruik een geschikte primer (bijv. gesso of een oliegrond). Een goed geïmpregneerd en geprimed oppervlak voorkomt uithardingproblemen en vlekken.
- Fat over lean – begin met magerder mengsels (meer oplosmiddel, minder olie) en maak later de lagen vetter (meer olie/medium).
- Gebruik van mediums – lijnolie, standolie en mediums op alkydbasis veranderen vloei, glans en droogtijd; experimenteer eerst op proefstukjes.
- Beperk oplosmiddel – gebruik terpentine of geurloze terpentine (white spirit) zorgvuldig en zorg voor goede ventilatie. Overmatig gebruik van oplosmiddel kan de verfstructuur verzwakken.
- Palet en menging – werk met een beperkt palet om kleuren beter te beheersen; meng op het palet niet te veel verf, want grote hoeveelheden kunnen langzamer drogen.
- Reiniging van penselen – veeg eerst overtollige verf af, reinig met een geschikt oplosmiddel en was daarna met oliezeep of zachte zeep en water. Gooi oplosmiddelen niet door het riool; breng ze naar inzamelpunten.
- Vernissen – vernis een olieverfschilderij niet voordat het volledig uitgehard is; wacht meestal 6–12 maanden (afhankelijk van laagdikte) om verkleuring van de vernis te voorkomen en om reversible vernislagen mogelijk te houden voor latere conservering.
- Opslag en droging – bewaar werken op een droge, goed geventileerde plaats uit direct zonlicht en extreme temperaturen om ongelijkmatige droging en craquelure te voorkomen.
Veiligheid en milieu
- Zorg voor goede ventilatie bij gebruik van oplosmiddelen en sommige mediums.
- Draag handschoenen bij gebruik van sterke oplosmiddelen of giftige pigmenten (bijv. sommige cadmium- en loodhoudende pigmenten).
- Losse verf, gebruikte doeken en papier met oplosmiddel kunnen spontaan ontbranden; laat ze niet in een prop liggen maar bewaar ze in een metalen doos met deksel of doordrenk ze met water en ruim veilig op.
- Breng restanten en oplosmiddelen naar het afvalpunt voor gevaarlijk afval; spoel ze niet door de gootsteen.
Problemen en conservering
Veelvoorkomende problemen: vergeling van sommige oliën, craquelure door te snelle droging of onjuiste lagenopbouw, en dofheid door vuil of verouderde vernis. Reiniging en restauratie horen bij voorkeur thuis bij professionele restauratoren; vernislagen kunnen worden verwijderd en opnieuw aangebracht indien nodig.
Voor beginners — korte checklist
- Begin met een beperkt kleurenpalet en goede kwaliteit pigmenten.
- Leer fat over lean toe te passen en werk in dunne lagen.
- Experimenteer met verschillende oliën en mediums op proefpanelen.
- Zorg voor ventilatie en veilige opslag van doeken en oplosmiddelen.
- Wees geduldig: veel aspecten van olieverf vereisen tijd en oefenen.
Olieverf biedt veel creatieve mogelijkheden dankzij de lange bewerkingstijd, rijke tonen en duurzaamheid. Met aandacht voor materialen, lagenopbouw en veiligheid kun je er langdurig mooie en duurzame werken mee maken.
Antonello da Messina schilderde deze Madonna in olieverf in de jaren 1470
Dit schilderij, Feest in het huis van Levi door Paolo Veronese, is het grootste olieverfschilderij op doek ter wereld. Het is meer dan 42 voet lang. (5,55 × 12,80 meter)
Geschiedenis
Niemand weet wanneer olieverf voor het eerst werd gebruikt. Grotten in Afghanistan zijn versierd met oude schilderingen in verf vermengd met olieverf. Aangenomen wordt dat dit soort verf ook in andere landen van Azië werd gebruikt.
Aangenomen wordt dat olieverf in Europa in de Middeleeuwen aanvankelijk werd gebruikt voor het versieren van schilden, omdat olieverf beter standhield dan de traditionele temperaverf bij weersinvloeden of als het ruw werd behandeld.
De kunsthistoricus uit de Renaissance, Giorgio Vasari, zei dat de kunst van het olieverfschilderen uit Noord-Europa kwam en dat de uitvinder ervan de beroemde Vlaamse schilder Jan van Eyck was. Kunstenaars uit het gebied van het huidige België en Nederland waren de eerste kunstenaars die olieverf tot hun gebruikelijke schildermethode maakten. Deze trend verspreidde zich naar andere delen van Noord-Europa. Een beroemd schilderij, het Portinari-altaarstuk van Hugo van der Goes, kwam in de jaren 1470 in Florence aan, in een tijd dat Leonardo da Vinci nog jong was. Olieverfschilderijen werden in die tijd meestal op houten panelen gemaakt, op dezelfde manier als temperaschilderijen.
Een andere invloed op het schilderen met olieverf in Italië had de uit Sicilië afkomstige kunstenaar Antonello da Messina, die had leren schilderen met olieverf. Hij reisde door heel Italië, van Sicilië tot Venetië en maakte veel kleine schilderijen, waaronder portretten en afbeeldingen van de Madonna met kind en Jezus. Hij beïnvloedde vele kunstenaars, vooral in Venetië. Giovanni Bellini, die tot een familie van bekende schilders behoorde, was een van de eerste schilders in Italië die zeer grote schilderijen in olieverf schilderde. Kunstenaars uit andere delen van Italië bezochten Venetië en al snel verspreidde de nieuwe manier van schilderen zich.
Rond 1540 waren er nog maar weinig schilders die nog in tempera werkten, de vroegere methode om op panelen te schilderen. In Italië gingen veel kunstenaars door met het versieren van muren en plafonds met fresco's. Men ontdekte echter dat olieverf, in tegenstelling tot tempera, flexibel was (het kon buigen). Dit betekende dat het kon worden gebruikt op flexibele oppervlakken zoals doek zonder dat het afbrak en eraf viel. Toen schilderen op doek (zwaar linnen doek) gebruikelijk werd, konden kunstenaars enorme schilderijen maken. Als het schilderij te groot was om door een deuropening te passen, kon de kunstenaar het gewoon oprollen.
Sinds de jaren 1500 is olieverf nog steeds de favoriete techniek van kunstenaars die een schilderij willen maken dat lang meegaat. De onderstaande galerij toont werken van enkele van de beroemdste kunstenaars die met olieverf hebben gewerkt. De beroemde kunstenaars uit de 20e eeuw worden hier niet getoond, omdat veel van hun werken auteursrechtelijk beschermd zijn. Beroemde modernistische kunstenaars die met olieverf hebben geschilderd zijn Picasso, Matisse, Mondriaan, Chagall, Kandinsky, Malevich, Salvador Dali, Francis Bacon, Lucien Freud, en Jackson Pollock.
Mona Lisa , Leonardo da Vinci, ca. 1503-06
Alternatieve pigmenten
Tot ongeveer 1960 waren olie- en waterverven overwegend de door schilders gekozen materialen. In de jaren daarna zijn acrylverf en met water vermengbare olieverf meer en meer gebruikt.
Technische informatie
Lijnzaadolie, de belangrijkste soort olie die voor olieverf wordt gebruikt, is afkomstig van het vlaszaad. Vlas is al duizenden jaren een belangrijk gewas, omdat er linnen doek van wordt gemaakt. Dit betekent dat de olie voor het schilderen en het doek om op te schilderen beide van dezelfde plant afkomstig zijn. Om verschillende effecten te krijgen, gebruikten kunstenaars mengsels van verschillende oliën. Deze omvatten dennenhars, wierook, maanzaadolie, walnootolie, en in modernere tijden saffloerolie.
Kunstenaars gebruiken terpentijn of terpentine om de verf te verdunnen als zij een sneldrogende schets willen maken die zij vervolgens gedetailleerder kunnen overschilderen. De olieverf op de penselen van de kunstenaar wordt na gebruik met terpentijn schoongemaakt. Moderne scheikundigen hebben olieverven gemaakt die met water kunnen worden gebruikt. Dit maakt het opruimen aan het eind van het schilderen veel gemakkelijker en minder stinkend. Olieverf is meestal na een dag tot twee weken handdroog, afhankelijk van de hoeveelheid olie en terpentijn die erin zit. Een olieverfschilderij wordt over het algemeen gevernist als het klaar is, waardoor het oppervlak een lichte glans krijgt en beschermd wordt. Een schilderij moet enkele maanden drogen voordat het wordt gevernist. Een olieverfschilderij is pas volledig droog als het 60 tot 80 jaar oud is. Vernis werd vroeger beschouwd als een belangrijk onderdeel van de afwerking van een schilderij. Veel moderne kunstenaars vernissen hun schilderijen helemaal niet meer.
Linnen doek is de traditionele ondergrond voor een olieverfschilderij. Katoenen doek kan ook worden gebruikt en is goedkoper. Het doek moet strak gespannen worden over een frame, een "spieraam", en op zijn plaats worden vastgezet met kleine spijkertjes of nietjes. Daarna moet het worden behandeld met een soort lijm die "maat" wordt genoemd. Deze wordt vaak gemaakt van gekookte konijnenhuiden. Sommige kunstenaars schilderen liever op board dan op doek.
Het schilderen van een olieverfschilderij
Voordat een kunstenaar op een plank of doek kan schilderen, moet hij het voorbereiden met een "grondlaag" of "onderlaag" van gewone witte verf. Vervolgens kan de kunstenaar een tekening op het oppervlak schetsen met houtskool, of verf die dun en sneldrogend is gemaakt met terpentijn of terpentine. De kunstenaar werkt vaak in een bruinachtige of blauwachtige kleur, om te suggereren waar de "toon" (licht en donker) zal zijn in het voltooide schilderij. Vervolgens worden de kleuren en details in lagen opgebracht.
Het goede van olieverf is dat het op allerlei manieren kan worden gebruikt die met de meeste andere verfsoorten niet mogelijk zijn.
- Olieverf kan dun of dik worden opgebracht.
- Olieverf kan bijna zo glad zijn als glas, maar ook bobbelig, hobbelig of streperig.
- Olieverf kan transparant zijn, zodat de lagen eronder te zien zijn, of het kan dicht zijn, zodat het alles eronder bedekt.
- Olieverf kan worden opgebracht met penselen, maar ook met een mes, met de vingers gedobbeld en uitgesmeerd, met een doek ingewreven of rechtstreeks uit de tube op het schilderij geperst.
Omdat olieverf op zoveel verschillende manieren kan worden gebruikt, is het beter dan welke andere verfsoort ook om verschillende texturen te schilderen.
De eerste Europese kunstenaars die olieverf gebruikten, hielden ervan het oppervlak zeer glad te maken. Tegen het midden van de jaren 1500 schilderden sommige kunstenaars, zoals Tintoretto, op een veel streperiger manier. Rembrandt, in de jaren 1600, gebruikte de olieverf op allerlei manieren om verschillende effecten te krijgen. Hij gebruikte elke techniek die in de bovenstaande lijst is beschreven. Na Rembrandt zijn er altijd kunstenaars geweest die graag op een gladde manier werkten, en anderen die veel verschillende manieren gebruikten om de verf op te brengen. Dit is zo doorgegaan tot in de moderne tijd.
Dit schilderij van Rembrandt laat zien hoe olieverf kan worden gebruikt om textuur te tonen, zoals vlees, haar, doek, bladeren, fruit, goud en parels.
Verwante pagina's
Zoek in de encyclopedie