Alle speciale kenmerken (karaktertrekken) van de spechten zijn aanpassingen aan hun levenswijze.
Leden van de familie Picidae hebben sterke snavels om in bomen te boren en te trommelen en lange kleverige tongen om voedsel uit te halen. De snavels van de piculets en de wrynecks zijn korter en minder sterk en scherp dan die van de spechten, maar hun morfologie is zeer gelijkend.
Spechten opereren hoofdzakelijk op boomstammen, waarbij ze op hun plaats blijven gesteund door hun stijve staartveren. Piculetten en wrynecks leven hoofdzakelijk op de takken, en zij missen de stijve staartveren.
De beitelachtige punt van de spechtensnavel wordt scherp gehouden door de pikactie op hout. Met hun kleinere snavelgrootte zullen veel piculets en wrynecks vaker in rottend hout foerageren dan spechten. De lange kleverige tongen, die voorzien zijn van borstelharen, helpen de vogels bij het grijpen en uittrekken van insecten diep in een hol van een boom. Uitvoerige studies die in 2004 werden gepubliceerd, toonden aan dat de tong zich rond de prooi wikkelt voor hij wordt uitgetrokken.
Hersenschade voorkomen
Bij veel van de foerageer-, broed- en signaalgedragingen van spechten wordt met de snavel getrommeld en gehamerd. Om hersenbeschadiging door de snelle en herhaalde vertragingen te voorkomen, hebben spechten een aantal aanpassingen die de hersenen beschermen. Daartoe behoren de geringe omvang van de hersenen, de oriëntatie van de hersenen binnen de schedel (waardoor het raakvlak tussen de hersenen en de schedel wordt gespreid) en de korte duur van het contact.
De ongelijke lengte van het bovenste en onderste deel van hun snavel (het onderste is langer), dient om de kracht van de inslag naar beneden te sturen, weg van de hersenen. Ook worden de hersenen van de specht vastgehouden in een schedel met ongelijke, sponsachtige platen die de schokken absorberen. Ten derde hebben spechten een speciaal tongbeen, dat vanuit hun snavel over de schedel loopt en hun hersenen volledig omgeeft. Dit zorgt ervoor dat de hersenen op hun plaats blijven. Het is de beweging van de hersenen binnen de schedel tijdens de klap, meer dan de klap zelf, die hersenschuddingen veroorzaakt. Als de hersenen op hun plaats worden gehouden, wordt het risico op letsel sterk verminderd.
Andere aanpassingen
Een milliseconde voor het contact met het hout sluit een verdikt ooglid zich, dat het oog beschermt tegen rondvliegende brokstukken. Ook de neusgaten zijn beschermd; zij zijn vaak spleetvormig en hebben speciale veren om ze te bedekken.
Spechten, piculetten en wrynecks hebben allemaal zygodactyle voeten. Deze poten hebben vier tenen, waarvan de eerste en de vierde naar achteren zijn gericht, en de tweede en de derde naar voren. Deze opstelling van de poten is goed voor het vastgrijpen van de takken en stammen van bomen. Leden van deze familie kunnen verticaal langs een boomstam omhoog lopen. Naast de sterke klauwen en voeten hebben spechten ook korte sterke poten. Dit is typisch voor vogels die regelmatig op boomstammen foerageren. De staart van alle spechten behalve de piculets en de wrynecks is verstijfd, en wanneer de vogel op verticale vlakken gaat zitten, werken de staart en de poten samen om hem te ondersteunen.
