Doodsmasker: wat het is, geschiedenis en culturele betekenis

Ontdek wat dodenmaskers zijn, hun geschiedenis van oude Egyptenaren tot Europa, en hun culturele betekenis in rituelen, kunst en wetenschap.

Wat is een doodsmasker?

Een dodenmasker is een afgietsel van het gezicht van een overleden persoon, meestal vervaardigd in was- of gipsverband dat op het gezicht is aangebracht om een vorm te maken die later wordt gevuld of om een mal te verkrijgen. Doodsmaskers kunnen dienen als aandenkens aan overledenen, als hulpmiddel bij het maken van portretten of als documentatie van iemands gelaatstrekken voor wetenschappelijke, forensische of rouwkundige doeleinden.

Geschiedenis en gebruik

Het gebruik van maskers bij begrafenisrituelen is oud en kent verschillende vormen in verschillende culturen. De meest bekende voorbeelden zijn de begrafenismaskers van de oude Egyptenaren, waarvan het maskers voor koningen (zoals Toetanchamon's gouden masker) onderdeel uitmaakten van het mummificatie- en grafritueel. Deze Egyptische maskers zijn vaak rijk versierd en van duurzame materialen zoals goud en edelstenen, en werden bedoeld om de overledene in het hiernamaals te begeleiden.

In Europa kwam het maken van afgietsels van het gezicht van overledenen als gebruik vooral in beeldende en gedenkcontexten voor. In de 17e eeuw was het in sommige Europese landen gebruikelijk dat doodsmaskers deel uitmaakten van de beeltenis van een overledene die bij staatsbegrafenissen werd tentoongesteld. In de 18e en 19e eeuw dienden doodsmaskers daarnaast regelmatig voor het bijhouden van de gelaatstrekken van onbekende of anonieme lichamen — wat later grotendeels werd vervangen door foto's en andere moderne registratiemethoden.

Wetenschappelijke en pseudowetenschappelijke toepassingen

In de 18e en vooral de 19e eeuw gebruikten frenologen en etnografen doods- en levensmaskers in pogingen om karakter, ras en mentale eigenschappen te koppelen aan gezichts- en schedelvormen. Deze benaderingen vielen onder wat men nu als pseudowetenschappelijke praktijken beschouwt, zoals de foute interpretaties van craniometrie en frenologie. Tegenwoordig worden zulke conclusies verworpen, maar de historische maskers blijven waardevol voor kunsthistorisch en antropologisch onderzoek.

Maakproces en materiaal

Traditioneel wordt het gezicht bedekt met een fijn laagje vet of olie om te voorkomen dat het materiaal aan de huid blijft plakken. Daaroverheen wordt een natte gietlaag van gips of was aangebracht (vandaar de termen was- en gipsverband dat). Nadat de mal is uitgehard, wordt die verwijderd en kan men een positieve afgietsel maken. Het gewicht en de drukkrachten van het gips tijdens het uitharden kunnen kleine vervormingen veroorzaken; dat verklaart waarom het soms mogelijk is om te zien of een schilderij of beeld op een doodsmasker is gebaseerd: de vorm van het gezicht kan lichtelijk zijn veranderd door het maakproces.

Culturele betekenis en rituelen

In sommige culturen is het masker meer een ritueel voorwerp dan een realistische afgietsel. Men plaatst bijvoorbeeld een klei- of ander object op het gezicht van de overledene als onderdeel van begrafenisrituelen, met symbolische of beschermende betekenissen. In andere tradities werd het gezicht juist natuurgetrouw vastgelegd als herinnering of als hulpmiddel voor nabestaanden en kunstenaars.

Bekende voorbeelden

Enkele beroemde dodenmaskers of begrafenismaskers uit de kunst- en cultuurgeschiedenis zijn die van componisten en staatslieden (waaronder maskers die aan figuren als Beethoven en Napoleon worden toegeschreven) en de eerder genoemde Egyptische grafmaskers zoals van Toetanchamon. Dergelijke objecten verschijnen vaak in musea en tentoonstellingen en trekken veel belangstelling vanwege hun directe, tastbare band met historische personen.

Moderne toepassingen en ethische overwegingen

Tegenwoordig zijn dodenmaskers minder gebruikelijk voor identificatie vanwege de komst van fotografie, polaroids, digitale beeldvorming en 3D-scans. Voor kunst en restauratiewerkzaamheden worden soms nog levensmaskers of 3D-afgietsels gemaakt om nauwkeurige studiën van het gelaat mogelijk te maken. Bovendien gebruikt de forensische wetenschap tegenwoordig meer geavanceerde technieken, zoals CT-scans en gezichtsreconstructies op basis van digitale gegevens.

Er zijn ook ethische kwesties rond het maken, bewaren en tentoonstellen van dodenmaskers: toestemming van de overledene of de nabestaanden, culturele gevoeligheden, en de context waarin objecten — met name van inheemse of koloniale herkomst — worden tentoongesteld of bewaard. Musea en verzamelaars worden steeds vaker geacht transparant te zijn over herkomst en om terugvorderingsverzoeken of repatriëring serieus te behandelen.

Samengevat: dodenmaskers zijn historische en culturele objecten die veel vertellen over rituelen, kunstpraktijken en wetenschappelijke ideeën uit verschillende periodes. Terwijl hun praktische functie voor identificatie grotendeels door fotografie en digitale technieken is vervangen, blijven ze waardevolle bronnen voor onderzoek en emotionele herinnering.

Geschiedenis

Beelden

Maskers van dode mensen zijn in veel landen een traditie. Het belangrijkste proces van de begrafenisplechtigheid in het oude Egypte was de mummificatie van het lichaam. Na het gebed en de wijding werd het lichaam in een met goud en edelstenen versierde sarcofaag geplaatst. Een speciaal onderdeel van de rite was een gebeeldhouwd masker, dat op het gezicht van de dode werd aangebracht. Dit masker versterkte de geest van de mummie en behoedde de ziel voor boze geesten op weg naar de nagedachtenis. Het bekendste masker is dat van Toetanchamon. Het masker is gemaakt van goud en edelstenen en toont de zeer gestileerde kenmerken van de oude heerser. Dergelijke maskers zijn echter niet gemaakt van afgietsels van de gelaatstrekken. Het mummificatieproces zelf hield de gelaatstrekken van de dode persoon vast.

In 1876 ontdekte de archeoloog Heinrich Schliemann in Mycene zes graven, waarvan hij geloofde dat deze van koningen en oude Griekse helden waren - Agamemnon, Cassandra, Evrimdon en anderen. Tot zijn verbazing waren de schedels bedekt met gouden maskers. Het wordt nu door sommigen onwaarschijnlijk geacht dat de maskers daadwerkelijk toebehoorden aan Agamemnon en andere helden van de Homerische helden.

Het levensechte karakter van de Romeinse portretsculpturen is gekoppeld aan het vroegere Romeinse gebruik van was om de kenmerken van dode familieleden te behouden. De wasmaskers werden vervolgens opnieuw gemaakt in steen.

Gegoten

In de late middeleeuwen vond een verschuiving plaats van gebeeldhouwde maskers naar echte dodenmaskers, gemaakt van was of gips. Deze maskers werden niet met de doden begraven. In plaats daarvan werden ze gebruikt bij begrafenisceremonies en werden ze later bewaard in bibliotheken, musea en universiteiten. Doodsmaskers werden niet alleen genomen van dode koningen en adel (Hendrik VIII, Sforza), maar ook van belangrijke volksdichters, filosofen en dramaturgen, zoals Dante, Filippo Brunelleschi, Torquato Tasso, Blaise Pascal en Voltaire. Net als in het oude Rome werden doodsmaskers vaak gebruikt voor het maken van marmeren beeldportretten, borstbeelden of gravures van de overledene.

Oliver Cromwell's dodenmasker wordt bewaard in Warwick Castle. Een ander beroemd dodenmasker is dat van Napoleon Bonaparte, dat op het eiland Saint Helena werd meegenomen en in het British Museum in Londen werd tentoongesteld.

In Rusland gaat de traditie van het dodenmasker terug tot de tijd van Peter de Grote, wiens dodenmasker is gemaakt door Carlo Bartolomeo Rastrelli. Ook bekend zijn de dodenmaskers van Alexander I, Nicolaas I en Alexander II.

Een van de eerste echte Oekraïense dodenmaskers was die van de dichter Taras Shevchenko, gemaakt door Peter Clodt von Jürgensburg in Sint-Petersburg, Rusland.

Wetenschap

Doodsmaskers werden door wetenschappers vanaf het einde van de 18e eeuw gebruikt om verschillen in de menselijke fysionomie vast te leggen. Het levensmasker kwam in die tijd ook steeds vaker voor, afkomstig van levende personen. Antropologen gebruikten dergelijke maskers om fysionomische kenmerken bij beroemde personen en beruchte criminelen te bestuderen. Maskers werden ook gebruikt om gegevens te verzamelen over raciale verschillen.

Forensisch onderzoek

Voor de uitvinding van de fotografie werden de gezichten van onbekende lichamen soms bewaard door doodsmaskers te maken, zodat de nabestaanden van de doden ze konden herkennen als ze op zoek waren naar een vermiste persoon.

Een dergelijk masker, bekend als L'Inconnue de la Seine, registreerde het gezicht van een jonge vrouw die rond het einde van de jaren 1880 in de rivier de Seine in Parijs was verdronken. Een arbeider in het Parijse lijkenhuis was zo gegrepen door haar schoonheid dat hij een gipsafdruk van haar gezicht maakte. Ze werd zo mooi gevonden dat in de jaren daarna kopieën van het masker een modieus item werden in de Parijse Boheemse maatschappij. Het gezicht van Resusci Anne, 's werelds eerste reanimatiepop, geïntroduceerd in 1960, is gemodelleerd naar L'Inconnue de la Seine.

Doodsmasker van Blaise Pascal.


Twee mannen die een dodenmasker maken


L'Inconnue de la Seine .

Vragen en antwoorden

V: Wat is een dodenmasker?

V: Hoe werden dodenmaskers in de 17e eeuw in sommige Europese landen gebruikt?

V: Hoe werden ze gebruikt in de 18e en 19e eeuw?

V: Waarvoor gebruikten frenologen en etnografen ze?

V: Zijn er culturen die voor begrafenisrituelen klei of andere voorwerpen op het gezicht van doden gebruiken?

V: Is het mogelijk om te zien of schilderijen zijn gekopieerd van dodenmaskers?

Zoek op letter