Drijfzand: wat het is, werking en hoe eruit te komen
Leer wat drijfzand is, hoe het werkt en praktische, veilige technieken om eruit te komen — begrijp risico's, overlevingstips en preventie.
Drijfzand is een mengsel van water en zand of slib. Het heeft het kenmerk van thixotropie: het ziet er vast uit, maar wanneer er druk op wordt uitgeoefend, wordt het vloeibaar (werkt als een vloeistof). Als er dieren of mensen op staan, zinken ze erin. Een mens verdrinkt echter niet in drijfzand: door de hogere dichtheid van de vloeistof ten opzichte van het lichaam is volledige onderdompeling onwaarschijnlijk. Het echte probleem is dat het zeer moeilijk kan zijn om jezelf of iemand anders eruit te krijgen. In veel gevallen helpt het om langzame, gecontroleerde bewegingen met de benen te maken om de viscositeit van het vocht te verminderen, en om het lichaam zo veel mogelijk te laten ontspannen en achterover te leunen (rugligging) zodat je meer drijfvermogen hebt.
De watercirculatie onder de grond kan zich richten op een gebied met precies het juiste mengsel van fijn zand en andere materialen zoals klei. Het water beweegt zich langzaam op en neer op een convectieachtige manier door een zandkolom en het zand blijft over het algemeen een samenhangende massa. Daardoor worden de zanddeeltjes 'gesmeerd' en kunnen ze geen noemenswaardig gewicht dragen, omdat ze zich met zeer weinig wrijving ten opzichte van elkaar verplaatsen. Onder spanning gedragen ze zich meer als een vloeistof. Omdat het water meestal niet helemaal door het zand omhoog gaat, lijkt het bovengrondse oppervlak stabiel en kan het bladeren en ander klein puin ondersteunen. Dit maakt het moeilijk om drijfzand visueel te onderscheiden van de omgeving en verklaart waarom mensen en dieren er onverwacht in kunnen wegzakken.
Hoe werkt drijfzand (kort technisch)
Drijfzand ontstaat wanneer fijnkorrelig materiaal (zand, slib) verzadigd raakt met water en de korrels zodanig worden gescheiden door vocht dat de contactkrachten tussen de deeltjes sterk afnemen. Bij druk (zoals een voetstap) stijgt de poreuswaterdruk: het water draagt tijdelijk het grootste deel van de belasting, waardoor het mengsel vloeibaar wordt. Zodra de belasting wordt weggenomen en het water kan wegstromen, zetten de deeltjes zich opnieuw vast en krijgt het mengsel weer stevigheid.
Waarom zinkt een mens niet helemaal door?
Door de relatieve dichtheid van het drijfzand blijft een deel van het lichaam boven het oppervlak. Het menselijk lichaam is grotendeels gevuld met water en heeft daardoor bijna dezelfde dichtheid als vers water; drijfzand met veel water kan zelfs een nog hogere effectieve dichtheid hebben, waardoor je gedeeltelijk drijft. Volledige onderdompeling is dus zelden het gevolg—het grootste risico is langdurig vastzitten, uitputting, onderkoeling of bij getijdengebieden het stijgen van water (overstroming).
Hoe kom je eruit? Praktische stappen
- Bliijf rustig. Paniek maakt het probleem vaak erger; snelle, krachtige bewegingen zuigen je dieper het drijfzand in.
- Leun achterover en vergroot je contactoppervlak. Door op je rug te gaan liggen of achterover te leunen spreid je je gewicht over een groter oppervlak en vergroot je je drijfvermogen.
- Maak langzame, vloeiende bewegingen met de benen. Trek de voeten langzaam omhoog en beweeg ze zijwaarts om water terug te laten stromen naar de holtes rond je enkels. Het doel is ruimte vrij te maken zodat het zand weer kan zetten.
- Gebruik hulpmiddelen. Als je een stok, tak of rugzak bij de hand hebt, leg die horizontaal op het oppervlak om je gewicht te verdelen en jezelf erlangs te trekken. Een jas of rugzak kan als drijfmiddel dienen.
- Verwijder zware voorwerpen voorzichtig. Als je een rugzak draagt die je naar beneden trekt, verwijder die dan langzaam en plaats mogelijk voorwerpen op het oppervlak om je drijfvlak te vergroten.
- Werk naar vaste grond toe. Beweeg langzaam in de richting van waar de grond steviger lijkt te zijn; kruip of rol zo veel mogelijk om je gewicht te verdelen.
Als je iemand anders vast ziet zitten
- Roep hulp en houd afstand. Ga niet staan op de rand; ook daar kan de grond instabiel zijn.
- Strekwijs: gebruik een lange stok, riem, touw, kledingstuk of plank om naar de persoon toe te reiken zodat die zich kan vasthouden. Blijf zelf laag bij de grond (kruip of ga liggen) om je gewicht te verdelen.
- Trek nooit hard aan een persoon in verticale richting; dit kan het vacuüm vergroten en letsel veroorzaken. Trek langzaam en verdeel de krachten over een groot oppervlak (plank, meerdere mensen).
- Als professionele hulp nodig is (persoon is bewusteloos, er is dreiging van getij of onderkoeling), bel onmiddellijk de hulpdiensten.
Risico's en wanneer je extra voorzichtig moet zijn
- Getijdenzones en rivieroevers: stijgend water kan iemand die vastzit in drijfzand in gevaar brengen.
- Onderkoeling: in koud water of koude omgevingen kan onderkoeling snel optreden.
- Langdurige immobilisatie: kan leiden tot uitputting, verstikking bij bedekking van hoofd of onmogelijkheid tot ademhalen, en ernstige medische problemen als hulp uitblijft.
Preventie en veiligheidstips
- Vermijd onbekende modderige oevers, moerassen en natte zandbanken, zeker bij slecht zicht of bij slecht weer.
- Draag passende schoenen en neem een wandelstok om de ondergrond te peilen.
- Bij verkennen van getijdengebieden: controleer tij- en weerberichten en ga nooit alleen.
- Leer hoe je een partner veilig kunt benaderen en redden zonder jezelf in gevaar te brengen.
Conclusie: drijfzand ziet er vaak ongevaarlijk uit, maar kan mensen en dieren langdurig vastzetten. Hoewel volledige verdrinking zelden voorkomt dankzij het drijfvermogen, kunnen uitputting, onderkoeling en gevaar door stijgend water ernstige gevolgen hebben. Kalm blijven, je gewicht spreiden, langzame bewegingen en het gebruik van hulpmiddelen vergroten de kans om veilig te ontsnappen of te helpen.
Drijfzand en waarschuwingsbord bij een grindwinningsplaats.
Drijfzandwaarschuwingsbord in Denemarken
Eigenschappen
Drijfzand is een niet-Newtoniaanse vloeistof: als het niet wordt verstoord lijkt het vaak vast te zijn ("gel"-vorm), maar een kleine (minder dan 1%) verandering in de spanning op het drijfzand zorgt ervoor dat het vloeibaar wordt ("sol"-vorm). Er is een plotselinge afname van de viscositeit. Onder zijn gewicht zakt de persoon dan in de sol (geliquideerd zand).
Iemand die erin stapt begint te zinken. Rondom de persoon vormen zich dichte gebieden van zand en sediment en grijpen de persoon. De viscositeit van het drijfzand lijkt plotseling toe te nemen. Het is nu een gel. Om zich in het drijfzand te kunnen bewegen, moet een persoon of object voldoende druk uitoefenen op het verdichte zand om er weer genoeg water in te brengen om het vloeibaar te maken. De krachten die hiervoor nodig zijn, zijn vrij groot: om met een snelheid van één centimeter per seconde een voet uit drijfzand te halen, is evenveel kracht nodig als "die nodig is om een middelgrote auto op te tillen".
Er werd algemeen aangenomen dat het gedrag van drijfzand uitsluitend te wijten was aan verzadigde of oververzadigde suspensies van granulaten in water. De druk van ondergrondse waterbronnen zou de granulaatdeeltjes scheiden en opschorten, waardoor de wrijving tussen de granulaatdeeltjes zou afnemen. In 2005 werd aangetoond dat de aanwezigheid van zout belangrijk is. De stabiliteit van het colloïdale drijfzand is door de aanwezigheid van zout veranderd. Het verhoogt de hoge viscositeit van het sediment dat verantwoordelijk is voor het "vangen" van drijfzand. Een andere bevinding was dat een mens niet volledig in een zoutwater drijfzand kan worden getrokken.
Prevalentie
Drijfzand kan in het binnenland worden aangetroffen (op rivieroevers, in de buurt van meren of in moerassen), of aan de kust.
Een regio die berucht is om zijn drijfzand is Morecambe Bay, Yorkshire. Aangezien de baai zeer breed en ondiep is, zou een persoon die gevangen zit door het drijfzand worden blootgesteld aan het gevaar van het terugkerende tij, dat snel kan komen.
Morecambe Bay zand
Vragen en antwoorden
V: Wat is drijfzand?
A: Drijfzand is een mengsel van water en zand of slib dat de eigenschap thixotropie heeft.
V: Wat gebeurt er als er druk wordt uitgeoefend op drijfzand?
A: Als er druk op drijfzand wordt uitgeoefend, wordt het vloeibaar en gedraagt het zich als een vloeistof.
V: Kunnen mensen in drijfzand verdrinken?
A: Nee, mensen of dieren verdrinken niet in drijfzand vanwege de hogere dichtheid van de vloeistof.
V: Hoe kan iemand uit drijfzand ontsnappen?
A: Iemand kan uit drijfzand ontsnappen door zijn benen langzaam te bewegen om de viscositeit van de vloeistof te verminderen en zijn lichaam te draaien om op zijn rug (rugligging) te drijven.
V: Waarom is het moeilijk om drijfzand van de omgeving te onderscheiden?
A: Het is moeilijk om drijfzand van de omgeving te onderscheiden omdat het zand erboven niet lijkt te bewegen en bladeren en klein puin kan dragen.
V: Hoe draagt de ondergrondse watercirculatie bij tot de vorming van drijfzand?
A: De ondergrondse watercirculatie concentreert zich in een gebied met een mengsel van fijn zand en andere materialen. Het water beweegt op en neer, wat de zanddeeltjes smeert en ervoor zorgt dat ze geen noemenswaardig gewicht kunnen dragen, zodat ze zich bij belasting als een vloeistof gedragen.
V: Wat is het echte probleem van drijfzand?
A: Het echte probleem met drijfzand is de moeilijkheid om eruit te komen.
Zoek in de encyclopedie