Het Concert van Europa (1814–1914): 19e-eeuws machtsevenwicht en diplomatie

Ontdek Het Concert van Europa (1814–1914): hoe grootmachten via diplomatie en alliantie het 19e-eeuwse machtsevenwicht vormden en uiteindelijk instortten.

Schrijver: Leandro Alegsa

11-02-2026 22:32

Het Concert van Europa was een groep landen in Europa die samenwerkten en een beleid overeenkwamen om een stabiel machtsevenwicht te handhaven, waaronder allianties tussen de grote mogendheden in 1814 en 1914. De aangesloten landen waren het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk, Rusland, Frankrijk (vanaf 1815), Pruisen (Duitsland vanaf 1871) en Italië (vanaf 1871).

Het begon als een viervoudige alliantie. Nadat Napoleon, heerser van Frankrijk, niet langer aan de macht was, sloot Frankrijk zich aan bij het Concert van Europa. Het belang ervan nam af met de revoluties van 1848 en de daaropvolgende oorlogen tussen de grote mogendheden. Otto von Bismarck richtte het Concert van Europa opnieuw op na de eenwording van Duitsland en Italië. Het Concert stortte definitief in na de Eerste Wereldoorlog.

Ontstaan en doelstellingen

Het Concert van Europa ontstond na de Napoleontische oorlogen, vooral tijdens en na het Congres van Wenen (1814–1815). De grote machten wilden een stabiele Europese ordening waarbij het machtsevenwicht en de restauratie van legitieme vorsten centraal stonden. Belangrijke doelstellingen waren:

Het voorkomen van grootschalige Europese oorlogen door diplomatieke overlegorganen en afstemming tussen de grootmachten.
Herstel van politieke stabiliteit door herstel (legitimiteit) van vorstendommen die tijdens de revoluties en oorlogen waren omvergeworpen.
Collectieve interventie als middel om revolutionaire bewegingen te onderdrukken en de gevestigde orde te behouden.

Werking en instrumenten

Het Concert functioneerde niet als een formele organisatie met vaste regels, maar als een diffus stelsel van congressen, diplomatieke ontmoetingen en verdragen. Beslissingen werden vaak genomen tijdens conferenties of door bilaterale en multilaterale overlegvormen. Kenmerken waren:

Regelmatige congresbijeenkomsten en conferenties tussen ministers en vorsten.
Gedeelde opvattingen over legitimiteit en conservatisme (vooral door figuren als Metternich).
Ingrijpen in interne zaken van staten wanneer dat nodig werd geacht om de Europese stabiliteit te bewaren (bijvoorbeeld gezamenlijke actie tegen opstanden).

Succes en beperkingen

Het Concert droeg bij aan een lange periode van relatieve vrede tussen de grote mogendheden in West- en Centraal-Europa — vaak aangeduid als de "lange 19e eeuw" — en voorkwam langdurige continentale oorlogen tussen grootmachten tot midden 19e eeuw. Maar het systeem kende belangrijke beperkingen:

Het hield weinig rekening met groeiend nationalisme en liberale eisen van bevolking en middenklasse.
Koloniale expansie en economische rivaliteit buiten Europa werden niet door het Concert geregeld, wat spanningen veroorzaakte.
Er bestond geen bindend mechanisme om conflicten dwingend op te lossen; veel beslissingen waren afhankelijk van de wil van de grote mogendheden.

Belangrijke gebeurtenissen en crises

Gedurende de 19e eeuw testten meerdere crises en oorlogen de kracht van het Concert:

De revoluties van 1820–1823 en de Franse interventie in Spanje (1823) laten zien hoe het systeem kon ingrijpen om monarchieën te steunen.
De Griekse onafhankelijkheid (1821–1830) liet scheuren zien binnen het Concert: Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland steunden uiteindelijk Grieks zelfbestuur, ondanks tegengestelde belangen van andere machten.
De revoluties van 1848 troffen bijna alle Europese staten en lieten zien dat conservatieve afspraken het groeiende nationalisme en liberalisme niet konden tegenhouden.
De Krimoorlog (1853–1856) tussen Rusland enerzijds en een coalitie van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en het Ottomaanse Rijk anderzijds brak de samenwerking tussen Oost- en West-Europa openlijk.
De Duitse en Italiaanse eenwording (middens 19e eeuw) veranderden het machtsbeeld ingrijpend: Otto von Bismarck en Pruisen herschikten de macht in Centraal-Europa en legden nieuwe basisregels voor de Europese diplomatie.

De rol van sleutelfiguren

Enkele invloedrijke politici en diplomaten bepaalden de koers van het Concert. Voorbeelden:

Klemens von Metternich (Oostenrijk) promootte conservatisme en het systeem van congressen en interventie.
Robert Stewart (Lord Castlereagh) en later Lord Palmerston waren belangrijke Britse staatslieden met uiteenlopende opvattingen over continentale inmenging.
Tsaar Alexander I van Rusland had aanvankelijk ideeën over een christelijk-monarchaal concert, maar nationale belangen van Rusland leidden later tot spanningen.
Otto von Bismarck realiseerde na 1871 een nieuw soort evenwichtspolitiek: in plaats van een breed concert werkte hij via een reeks verdragen en allianties om Duitsland veilig te stellen en Frankrijk te isoleren.

Verval en uiteindelijke ineenstorting

Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw verslechterde de werking van het Concert door meerdere factoren:

De opkomst van machtsevenwichten in verandering: Duitsland en Italië als nieuwe eenheidsstaten brachten nieuwe belangen en allianties met zich mee.
Het vervangen van consensuspolitiek door harde allianties (zoals de Triple Alliance en de Triple Entente) maakte het moeilijker conflicten diplomatiek in te dammen.
Nationalisme op de Balkan, concurrentie in koloniën en een militaire wapenwedloop verzwakten de diplomatieke stabiliteit.
Het verdwijnen van flexible samenwerkingsvormen en het falen om de Balkankwestie te beheersen leidden uiteindelijk tot escalatie die in 1914 uitmondde in de Eerste Wereldoorlog. Na de oorlog was het politieke landschap zo veranderd dat het oude Concert niet meer te herstellen viel.

Erfgoed

Het Concert van Europa laat een dubbel erfgoed na. Aan de ene kant toont het de effectiviteit van diplomatie en overleg bij het behouden van vrede tussen grootmachten gedurende decennia. Aan de andere kant laat het zien dat diplomatie alleen niet genoeg is als sterke nationale ideeën, sociale bewegingen en economische rivaliteit botsen. Veel moderne verdrags- en conferentiemechanismen (zoals latere internationale congressen en internationale organisaties) bouwen voort op lessen uit het Concert: overleg is belangrijk, maar bindende instituties en inclusieve besluitvorming zijn nodig om langdurige vrede te bewaren.

Leiders

De leiders van dit concert zijn:

Britse minister van Buitenlandse Zaken - Lord Castlereagh
Oostenrijkse Kanselier - Prins Klemenz von Metternich
Russische Tsaar - Alexander I

Het Concert stond ook bekend als het Congres-systeem, waarin leiders bijeenkwamen en in onderling overleg tot besluiten kwamen.

Doelen

Belangrijke doelstellingen van het concert:

Controle over Frankrijk na vele jaren van oorlog
Een "machtsevenwicht" ontwikkelen tussen de naties van Europa
Handhaving van de afspraken van het Congres van Wenen (1814-1815)
Voorkomen dat een andere dictator te veel macht krijgt (zoals Napoleon)

Voordelen:

Hielp Griekenland en België onafhankelijk te worden
Heeft geholpen een eind te maken aan de acht jaar durende Egyptische controle over Syrië

Daling:

Viel uit elkaar na jaren van onenigheid tussen de landen
Hoofdzakelijk tussen Groot-Brittannië (Engeland) en de andere conservatieve landen in het Concert
Uiteindelijk viel het na de volgende oorlogen: De Krimoorlog, de Italiaanse Onafhankelijkheidsoorlog, de Oostenrijks-Pruisische Oorlog en de Frans-Pruisische Oorlog.

Vragen en antwoorden

V: Wat was het Concert van Europa?

A: Het Concert van Europa was een groep landen in Europa die samenwerkten en afspraken maakten over het beleid om een stabiel machtsevenwicht te bewaren, met inbegrip van allianties tussen de grootmachten in 1814 en 1914.

V: Welke landen waren lid van het Concert van Europa?

A: De aangesloten landen waren het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk, Rusland, Frankrijk (vanaf 1815), Pruisen (Duitsland vanaf 1871) en Italië (vanaf 1871).

V: Wanneer trad Frankrijk toe tot het Concert van Europa?

A: Frankrijk trad toe tot het Concert van Europa nadat Napoleon, de heerser van Frankrijk, niet langer aan de macht was.

V: Wanneer nam het belang van het Concert van Europa af?

A: Het belang van het Concert van Europa nam af met de revoluties van 1848 en de daaropvolgende oorlogen tussen de grote mogendheden.

V: Wie herstelde het Concert van Europa?

A: Otto von Bismarck richtte het Concert van Europa opnieuw op na de eenmaking van Duitsland en Italië.

V: Wanneer ging het Concert van Europa definitief ten onder?

A: Het Concert van Europa stortte definitief in met de Eerste Wereldoorlog.

V: Wat was het doel van het Concert van Europa?

A: Het doel van het Concert van Europa was het handhaven van een machtsevenwicht tussen de grote mogendheden in Europa.

Zoek in de encyclopedie