Plesiosauriërs: prehistorische zeereptielen, fossielen & kenmerken

Plesiosauriërs: ontdek deze prehistorische zeereptielen, hun fossielen, kenmerken (lange nek, krachtige peddels) en geschiedenis van Jura tot Krijt.

De plesiosauriërs waren een orde van grote, vleesetende zeereptielen. Zij floreerden van 245 miljoen jaar geleden (mya) tot 65 mya.

In 1719 beschreef William Stukeley het eerste gedeeltelijke skelet van een plesiosaurus. De overgrootvader van Charles Darwin, Robert Darwin van Elston vertelde hem erover. Mary Anning was de eerste die een vrij complete plesiosaurus ontdekte. Zij vond hem aan de 'Jurassic Coast' van Dorset, Engeland in de winter van 1820/21. Het fossiel miste zijn schedel, maar in 1823 vond zij er nog een, ditmaal compleet met schedel. De naam Plesiosaurus werd eraan gegeven door ds. William Conybeare.

De vroegste plesiosaurusresten stammen uit het Midden-Trias,^p128 en de groep was belangrijk gedurende het Jura en het Krijt. Ze hadden twee grote paar peddels, korte staarten, korte of lange nekken, en brede lichamen. Ze stierven uit tijdens de K/T uitsterving, 65 miljoen jaar geleden.

Algemene kenmerken

Plesiosauriërs hadden een uniek lichaamstype dat hen duidelijk onderscheidt van vissen en van de meeste andere reptielen: een brede romp met vier sterke, vinachtige ledematen (vaak aangeduid als peddels), een relatief korte staart en een variërende halslengte. Sommige groepen ontwikkelden extreem lange nekken met veel halswervels, terwijl andere soorten juist korte, krachtige nekken en grote schedels hadden.

• Vorm en grootte: Lengtes varieerden sterk: van enkele meters tot exemplaren die meer dan 10 meter lang waren. De bouw varieerde van de sierlijke, lange-halsige vormen tot robuuste, kort-halsige roofdieren.
• Peddels: De vier peddels waren plat en krachtig; hiermee bewogen plesiosauriërs zich voort door water met een roterende of vleugelachtige slagbeweging, vergelijkbaar met moderne zeezoogdieren als pinguïns en zeeschildpadden.
• Tanden en dieet: Veel plesiosauriërs hadden scherpe, puntige tanden geschikt voor het grijpen van vis en weekdieren; sommige grote pliosauriden hadden brede kaken en zware tanden om grote prooien te vangen.

Indeling en variatie

De orde Plesiosauria wordt meestal in twee hoofdgroepen verdeeld:

• Plesiosauroidea – vaak langhalsige vormen met relatief kleine koppen (bijvoorbeeld Elasmosaurus-achtige soorten).
• Pliosauroidea – korthalsige, zwaargebouwde roofdieren met grote schedels en krachtige kaken (bijvoorbeeld pliosauriden zoals sommige bekende roofdieren uit het Jura en Krijt).

Leefwijze en ecologie

Plesiosauriërs waren volledig mariene dieren en kwamen voor in veel verschillende zeemilieus: kustwateren, ondiepe zeeën en open oceaan. Hun voedsel bestond voornamelijk uit vis, inktvissen (cephalopoden) en andere zeedieren; sommige grotere soorten jaagden mogelijk ook op andere mariene reptielen. Fossielen tonen soms gastrolithen (slijpstenen) in de buikstreek, die mogelijk hielpen bij het verteren van voedsel of bij ballast en duikcontrole.

Voortplanting

Tegenwoordig is er overtuigend bewijs dat plesiosauriërs levendbarend waren: bij enkele fossielen zijn embryo’s en foetale skeletten aangetroffen. Dit wijst erop dat ze niet terug hoefden te keren naar land om eieren te leggen, zoals zeeschildpadden dat doen, maar dat ze jongen ter wereld brachten in het water.

Fossielen en verspreiding

Fossielen van plesiosauriërs zijn wereldwijd gevonden, in mariene afzettingen uit het Midden-Trias tot het einde van het Krijt. Bekende vindplaatsen zijn onder andere de Jurassic Coast in Engeland (waar Mary Anning beroemd is geworden), maar ook locaties in Noord-Amerika, Europa, Australië, en Azië. De vaak complete skeletten en relatief goede bewaring geven veel informatie over hun anatomie en levenswijze.

Ontdekking en historisch belang

De vondsten van Mary Anning en de vroege beschrijvingen door onderzoekers als William Stukeley en ds. William Conybeare speelden een belangrijke rol in de vroege paleontologie. Plesiosauriërs waren enkele van de eerste fossiele mariene reptielen die wetenschappelijk werden bestudeerd en gaven belangrijke inzichten in de diversiteit van het prehistorische leven in zeeën.

Uitsterven

Plesiosauriërs verdwenen aan het einde van het Krijt tijdens de massale uitsterving rond het K-Pg (vroeger K/T) niveau, ongeveer 66 miljoen jaar geleden. Samen met veel andere mariene en terrestrische groepen maakten zij plaats voor nieuwe mariene fauna in het Paleogeen.

In cultuur en wetenschap

Door hun karakteristieke lange nekken zijn plesiosauriërs vaak onderwerp van popularisering en mythes geweest, zoals suggesties dat ze aan de oorsprong van het mythische 'Loch Ness-monster' zouden liggen. Wetenschappelijk blijven ze een belangrijk onderwerp omdat hun speciale bouw en levenswijze veel zeggen over hoe mariene reptielen zich konden aanpassen aan een volledig aquatisch bestaan.

Samenvatting: Plesiosauriërs waren diverse, volledig mariene reptielen die langere tijd succesvol waren in de oceanen van het Mesozoïcum. Met hun vier peddels, uiteenlopende halslengtes en gespecialiseerde kaken vormden ze een belangrijke groep roofdieren in prehistorische zeeën, tot hun uitdoving aan het einde van het Krijt.

Beschrijving

Plesiosaurussen hadden veel beenderen in hun flippers, waardoor ze flexibel waren. Geen enkel modern dier heeft deze vierpeddelige anatomie: moderne schildpadden gebruiken hun voorste ledematen om te zwemmen. Ze waren voornamelijk piscivoor (viseters).

Pliosaurussen

De pliosauriërs waren een groep van meestal grote onderzeese roofdieren met korte nekken en grote koppen. Hun afmetingen varieerden van twee tot 15 meter, en ze waren roofdieren van grote vissen en andere reptielen. Hun gestroomlijnde lichaamsvorm doet vermoeden dat ze onder water zwommen en aten.

• Liopleurodon.

Langnek plesiosaurussen

Er waren drie families van langnek plesiosaurussen, die klaarblijkelijk een andere levensstijl hadden dan de pliosaurussen. D.M.S. Watson heeft gesuggereerd dat zij als oppervlaktezwemmers naar beneden doken om kleinere vissen te grijpen die zich met plankton voedden. Het is moeilijk het voordeel van een lange nek onder water in te zien; onder water levende zoogdieren hebben allen een gestroomlijnde torpedovorm, evenals de pliosauriërs en ichthyosauriërs. Alle familieleden met langere nekken waren, aan de stand van de tanden en kaken te zien, eters van kleine vis. Sommigen waren echter bodemeters en aten verschillende prooien. Het verteren van schelpdieren werd vergemakkelijkt door gastrolieten.

• Plesiosauriden: hals niet zo lang als de andere twee families, en niet zo soepel: een meer algemene all-round plesiosauriër. Kop van middelmatige grootte, hals tamelijk dik en sterk, tot 30 wervels.
• Plesiosaurus

• Cryptoclididen: langere nekken, met meer dan 30 wervels.
• Cryptoclidus

• Elasmosauriden: zeer lange nekken; sommige latere vormen hebben wel 76 halswervels en vrij kleine schedels. ^p30 De ideeën van Watson en Alexander zijn vooral op deze groep van toepassing.
• Elasmosaurus
• Thalassomedon
• Mauisaurus, de langste plesiosaurus ooit gevonden.

Gastrolieten

Plesiosauriërs zijn gevonden met fossielen van belemnieten (inktvisachtige dieren), en ammonieten (reusachtige nautilusachtige weekdieren) die aan hun magen waren verbonden. Maar plesiosaurs konden geen schelpen kraken. In plaats daarvan slikten ze ze waarschijnlijk in hun geheel in. In de buik van een plesiosaurus zaten "maagstenen", die gastrolieten worden genoemd. Deze stenen bewogen rond in de maag van de plesiosaurus en kraakten of verpletterden de schelpen van de dieren die ze aten. Een plesiosaurusfossiel dat in South Dakota werd gevonden, had 253 gatrolieten die in totaal 29 pond wogen.

Een van Mary Anning's vondsten: Rhomaleosaurus in het Natural History Museum, Londen.


Plesiosaurus gastrolieten

Vragen en antwoorden

V: Wat waren plesiosaurussen?

V: Wanneer floreerden de plesiosaurussen?

V: Wie beschreef het eerste gedeeltelijke skelet van een plesiosaurus en wanneer?

V: Waar werd de eerste redelijk complete plesiosaurus gevonden en door wie?

V: Wat ontbrak er aan de eerste redelijk complete plesiosaurus die Mary Anning ontdekte?

V: Wanneer stierven plesiosaurussen uit?

V: Welke kenmerken hadden plesiosaurussen?

Zoek op letter