Waggeldans van honingbijen: hoe bijen communiceren en navigeren
Ontdek de waggeldans van honingbijen: hoe ze communiceren, navigeren en afstand & richting doorgeven — fascinerende inzichten in bijengedrag en von Frischs ontdekkingen.
De waggeldans is een speciale "figuur-van-acht"-dans die door de honingbij in de bijenkorf wordt uitgevoerd. Hiermee vertelt een werkster aan de anderen waar zij nectar heeft gevonden. Dit werd aangetoond door de Oostenrijkse etholoog Karl von Frisch, die hiermee een centrale bijdrage leverde aan ons begrip van bijencommunicatie en daarvoor in 1973 de Nobelprijs kreeg.
Hoe de waggeldans informatie overbrengt
De dans is een vorm van communicatie voor bijen. Tijdens de dans combineert de dansende werkster meerdere signalen om andere bijen informatie te geven over de richting en afstand naar bronnen zoals bloemen met nectar of stuifmeel, of beide. Ook locaties met water kunnen zo worden aangegeven.
- Richting: De richting wordt aangegeven ten opzichte van de zon. Op het verticale raatvlak correspondeert de hoek van de rechte "waggelloop" ten opzichte van de verticale as met de hoek ten opzichte van de zon die voor de bron moet worden aangehouden. Als de bij bijvoorbeeld 30° naar rechts van de verticale waggelt, ligt de bron ongeveer 30° rechts van de zon.
- Afstand: De afstand wordt ongeveer gecodeerd door de duur en snelheid van de waggelloop en door de intensiteit van de dans. Hoe langer en heviger de waggelloop, hoe verder de bron doorgaans ligt; dit geldt voor afstanden tot enkele kilometers.
- Kwaliteit: De levendigheid van de dans, het frequent herhalen en soms de hoeveelheid voedsel die de danser bij zich draagt (en deelt) geven een indruk van de rijkdom of aantrekkelijkheid van de bron.
Andere signalen die de dans ondersteunen
De waggeldans is geen puur visueel teken; meerdere modaliteiten spelen mee:
- Luchtdruk en geluid: het trillen van het lichaam en de voortgebrachte luchtstromingen kunnen door andere bijen worden waargenomen.
- Vibraties: de danser genereert korte trillingen die over de raat doorgeven worden en door volgers gevoeld kunnen worden.
- Geuren en smaak: de danser brengt vaak bloemgeuren of kleine hoeveelheden nectar mee. Volgers kunnen die geur of een monster proeven (trophallaxis) en daarmee de juiste bloemsoort herkennen.
- Pheromonen en stopsignalen: bij gevaar of onaantrekkelijke locaties kunnen andere signalen (zoals korte onderbrekende vibraties, een "stop signaal") gebruikt worden om de werving te remmen.
Rondedans versus waggeldans
Vroeger werd onderscheid gemaakt tussen twee totaal verschillende "wervingsdansen": de rondedans voor dichtbij gelegen bronnen en de klassieke waggeldans voor verder weg. Het is nu bekend dat een rondedans in feite een variant van de waggeldans is: bij zeer korte afstanden is de waggelloop extreem kort of bijna afwezig, waardoor de dans er rondelementen van gaat vertonen. De onderliggende informatievergaring en -overdracht is echter hetzelfde.
Hoe bijen navigeren tijdens de vlucht
Buiten de korf gebruiken bijen meerdere navigatiebronnen om de aangegeven richting en afstand te vinden:
- De zon als kompas: bijen kunnen de positie van de zon inschatten en compenseren voor de beweging van de zon gedurende de dag.
- Gepolariseerd licht: ook op bewolkte dagen gebruiken ze gepolariseerd zonlicht aan de hemel om een draagbare richting te bepalen.
- Optische stroom en landmarks: tijdens de vlucht schatten bijen afstanden in aan de hand van de hoeveelheid beeldverandering (optische flow) en aan herkenbare landschapselementen.
Betekenis en beperkingen
De waggeldans is een efficiënte manier om nestgenoten doelgericht te rekruteren en zo hulpbronnen voor de bijenkorf te verzamelen. Toch is de informatieoverdracht niet feilloos: niet elke volger vindt altijd direct de bron die wordt beschreven. Soms gebruiken volgers de dans als een aanwijzing samen met geursporen en eigen verkenning. Ook kunnen meerdere dansers concurrerende locaties aanprijzen; de populatiedynamiek van volgers en dansfrequenties bepaalt uiteindelijk welke bron intensiever wordt bezocht.
Samengevat is de waggeldans een complex, multimodaal communicatiesysteem waarbij richting, afstand en kwaliteit worden doorgegeven via hoek, duur, trillingen, geur en gedrag. Het is een van de meest opvallende voorbeelden van geavanceerde communicatie bij insecten en toont hoe collectieve besluitvorming in een kolonie efficiënt kan verlopen.
De waggeldans - de hoek met de zon geeft de richting aan; de duur van het waggelende deel van de dans geeft de afstand aan.
Beschrijving
Een waggledans is opgebouwd uit één tot 100 of meer circuits. Elk circuit bestaat uit twee fasen. Deze fasen zijn de waggelfase en de terugkeerfase. Wanneer een bij terugkeert naar de bijenkorf na het vinden van een goede voedselbron, voert hij de dans uit. De bij doorloopt een klein golfvormig patroon (een waggelfase of waggelfase). Hierna draait hij naar rechts en cirkelt terug naar het beginpunt (de terugkeerfase). Daarna volgt nog een waggelfase en draait dan naar links en cirkelt terug naar het beginpunt. De waggelfase van de dans is het meest opvallende en informatieve deel van de dans.
De richting en de duur van de waggelende bewegingen geven de richting en de afstand tot de bloemen aan. Bloemen die zich direct in het verlengde van de zon bevinden, worden op de verticale kammen met een opwaartse beweging getoond. Als de bloemen zich onder een hoek rechts of links van de zon bevinden, wordt het waggelen onder dezelfde hoek als de opwaartse richting uitgevoerd. De afstand tussen de bijenkorf en de bloemen is af te lezen aan de duur van het waggelen. Hoe verder de bloemen van de korf verwijderd zijn, hoe langer de zwaaifase duurt. Voor elke 100 meter die de bloemen van de korf verwijderd zijn, duurt de zwaaifase ongeveer 75 milliseconden.
Toepassingen in operations research
Men bestudeert de zwermintelligentie van sociale insecten en dieren zoals vissen, vogels en mieren. Recentelijk is er onderzoek gedaan naar het gebruik van het waggelende dansgedrag van bijen voor fouttolerante routering. Uit de samenvatting van Wedde, Farooq, en Zhang (2004)
Een andere techniek op basis van bijen heet bee colony optimization. Het wordt gebruikt om Internet servers beter te laten communiceren.
Andere lectuur
- Gould JL 1975. Honey bee recruitment: the dance-language controversy. Science 189:685-693.
- Riley JR, Greggers U, Smith AD, Reynolds DR, Menzel R 2005. De vliegroutes van honingbijen gerekruteerd door de waggeldans". Nature 435:205-207.
- Seeley TD 1995. De wijsheid van de bijenkorf. Cambridge, MA: Harvard University Press.
- von Frisch K 1967. De danstaal en oriëntatie van bijen. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Vragen en antwoorden
V: Wat is de waggeldans?
A: De waggeldans is een speciale "achtvormige" dans die de honingbij in zijn bijenkorf doet om met andere bijen te communiceren over de richting en afstand naar bloemen met nectar, stuifmeel of water.
V: Wie ontdekte de waggeldans bij bijen?
A: De waggeldans werd ontdekt door de Oostenrijkse etholoog Karl von Frisch.
V: Waarom doen honingbijen de waggeldans?
A: Honingbijen voeren de waggeldans uit om andere bijen informatie te geven over de richting en afstand tot bloemen met nectar of stuifmeel, of beide. Hij wordt ook gebruikt om de bijen te vertellen waar water te vinden is.
V: Hoe is de waggeldans nuttig voor bijen?
A: De waggeldans is nuttig voor bijen omdat het hen helpt om middelen voor de bijenkorf te verzamelen. De dans wordt door bijen gebruikt om anderen over te halen om hen te helpen bij het verzamelen van de hulpbronnen.
V: Wat is het verschil tussen een rondedans en een waggeldans?
A: Een rondedans is slechts een waggeldans met een zeer korte "waggelgang". Rondedansen worden gebruikt om dingen te communiceren die dichtbij zijn, en waggeldansen zijn voor dingen die verder weg zijn.
V: Hoe helpt de waggeldans bij bijen om bronnen te vinden?
A: De waggeldans helpt bijen om hulpbronnen te vinden door informatie te geven over de richting en afstand tot bloemen met nectar of stuifmeel, of beide. Het helpt bijen ook om waterbronnen te vinden.
V: Wordt de waggeldans gebruikt voor communicatie tussen alle bijen in een bijenkorf?
A: Ja, de waggeldans is een soort communicatie voor bijen en wordt gebruikt voor communicatie tussen alle bijen in een bijenkorf.
Zoek in de encyclopedie